John Cage een dag lang in de branding

Onderdompelen in toevalsmuziek

John Cage is de man die een muziekcompositie schreef voor ‘vliegtuigmotoren, voorbijtrekkende stoomschepen en een landverschuiving’. Aan de man die zijn tijd ver vooruit was wijdt Dag in de Branding een hommage: honderd jaar geleden vond zijn geboorte plaats.

“Het lijkt op het eerste oog een gimmick, zo’n muziekcompositie als 4’33”, zegt pianist Gerard Bouwhuis.” Daarin loopt de pianist op de piano af maar raakt in exact 4 minuten en 33 seconden geen enkele toets aan. Het draait in dit stuk om totale stilte, waarbij alleen toevallig aanwezige en niet-geënsceneerde omgevingsgeluiden – gekuch van het publiek, schuifelende voeten, voorbijrijdende auto’s of dergelijke – hoorbaar zijn”. 4’33, ook wel vier minuten en drieëndertig seconden of vier drieëndertig genoemd, werd geschreven in 1952, en is een geruchtmakende compositie in de muziekgeschiedenis. Het was de bedoeling van de componist van het stuk, John Cage, om de muziek vrij te maken van smaak, geheugen en logische schikking, door deze te ‘ontpersoonlijken’. Cage (1912-1992) noemde het zelf een ‘silent piece’ en algemeen wordt aangenomen dat het een verklanking is van de White Paintings van schilder Robert Rauschenberg, zoals hij ook voorbeelden vond in de muziek van Erik Satie en de kunst van Marcel Duchamp.
John Cage en zijn muziek staan centraal op de 23e editie van Dag in de Branding. Het eendaagse festival voor nieuwe muziek in Den Haag eert de muziekvernieuwer bij uitstek ter ere van diens geboortedag, honderd jaar geleden in Los Angeles,  met een uitgebreid programma waarin onder meer de Nederlandse première is opgenomen van het hoorspel The city wears a slouch hat – Incidental music for the radio play. Het is Cage’s enige verkenning geweest in het genre van een expliciet muzikale zetting van een dramatische tekst. Op de tekst van Kenneth Patchen schreef Cage een partituur die enkel bestaat uit geluidseffecten, live en opgenomen, die nauwgezet de actie in de surreële tekst volgt. De partituur is trouwens pas enige jaren geleden opgevist, nadat lange tijd werd vermoed dat die teloor was gegaan. Volgens Aat Seger, bestuurslid van Branding-organisator de Johan Wagenaar Stichting is het een cruciaal stuk in Cage’s muzikale ontwikkeling. Seger: “Cage kreeg in 1942 van CBS Radio de opdracht om muziek te schrijven bij een experimenteel hoorspel. Cage was geobsedeerd door de radio doordat net daarvoor Pearl Harbour door de Japanners was aangevallen en van regeringswege overal en altijd een radio moest klinken zodat de bevolking tijdig gewaarschuwd kon worden. Bovendien was de radio voor de mensen toen wat de computer een jaar of tien, vijftien geleden voor ons was: een bron van oneindig lijkende mogelijkheden. Cage, leerling van Arnold Schoenberg en Henry Cowell, zag de opdracht als dé kans bij uitstek om zijn ‘liberation of sound’ te verwezenlijken. Zijn streven was om elk denkbaar klankbron tot onderwerp te maken van muziek, ook en vooral elektronische geluidseffecten. Een week voor de uitzending kreeg hij – terwijl hij net daarvoor op straat is geschopt door de Newyorkse weldoenster Peggy Guggenheim – te horen dat de 250 pagina’s tellende partituur niet te realiseren zou zijn. Daarop schreef hij in allerijl een versie voor percussie-instrumenten die onmiskenbaar de basis heeft gelegd voor de latere Cage.”

Preparatie
Net daarvoor, in 1939, had Cage de mogelijkheid bedacht van ‘pianopreparatie’, waarbij naar vorm en materiaal verschillende vormen worden aangebracht tussen de snaren en hamers (schroeven, moeren, bouten), waardoor de piano tot een éénmans-slagwerkorkest uitgroeit en in de verte doet denkeen aan de klank van een gamelan. Bouwhuis: “Een partituur voor prepared piano begint met een tabel waarin per snaar van de vleugels is aangegeven wat de afstand tot de demper behoort te zijn, de dikte en het type van de te gebruiken schroef in kwestie. Je moet als het ware met een gereedschapskist naar de uitvoering. Soms zijn de eigenaren bevreesd dat je de vleugel beschadigt, maar er komt geen schroevendraaier aan te pas. Dat preparen, dat doe ik zelf, er komt geen stemmer aan te pas”.

Rond 1951 voegde hij in zijn werk de op toevalsoperaties gebaseerde ‘I Tjing’ toe, het Chinese Boek der Veranderingen, waarmee hij Oosterse filosofieën introduceerde in Westerse muziek. Zo gebruikte hij de muntenmethode, maar ook dobbelstenen en hemelkaarten waren aanwijzingen voor toevalsbewerkingen. Stippen of strepen stonden voor hem gelijk aan toonhoogte en tijdswaardering. “Wat hij deed”, vertelt Seger, “is bijvoorbeeld dat hij een blanco vel papier de lucht in stak en tegen een gloeilamp hield. De vliegpoepjes op het peertje nam hij als tekentjes op het papier over. En zo was een compositie geboren”.

Fluxus
Het hoogtepunt van zijn invloed viel in de jaren zestig: zowel de internationale Fluxusbeweging als de Amerikaanse grondleggers van de ‘minimal music’ en de nieuwe Europese generatie die het serialisme wensten af te zweren, beriepen zich op hem.

Bouwhuis heeft Cage meerdere malen in levenden lijve ontmoet.”Hij kwam eind jaren tachtig van de vorige eeuw weleens naar Nederland en is onder meer op het Koninklijk Conservatorium in Den Haag te gast geweest. Hij is eens als eregast aanwezig geweest op een concert waar ik met Cees van Zeeland composities van hem speelde. Cage was een aimabele man, een man die niet was gespeend van enige humor, maar iemand die ook inzag dat een theoretische grondslag belangrijk is voor een kunstenaar, of het nu om muziek, beeldende kunst of bijvoorbeeld dans ging. Veel van zijn composities maakte hij bijvoorbeeld voor choreograaf Merce Cunningham. Hij maakte balletten terwijl de muziek van Cage pas op de première werd toegevoegd. Zo ontstond een op toeval gebaseerd kunstwerk”. Bouwhuis acht sommige van zijn composities razend lastig te spelen. “Ze zijn enorm gedetailleerd genoteerd. Maar er is daarom ook erg veel aan te beleven en ze zijn werkelijk uniek in de muziekgeschiedenis”.

Op de Dag in de Branding klinkt The city wears a slouch hat in Theater aan het Spui, uitgevoerd door Slagwerk Den Haag, STET The English Theatre en Edward Yankie. Bouwhuis en Slagwerkgroep Den Haag spelen Credo in us, Bacchanale en Root of an Unfocus, for prepared piano. Andere programmaonderdelen vinden plaats in Korzo theater, Paard van Troje en Theater De Regentes.

Dag in de Branding op zaterdag 10 maart in Theater aan het Spui, Korzo theater, Paard van Troje en Theater De Regentes. Meer informatie: www.dagindebranding.nl.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s