Pierre Bokma ’n onweerstaanbare ‘Wanja’

Voorstelling genomineerd voor Toneel Publieksprijs 2012

In 1994 verfilmde Louis Malle onder de titel Vanya on 42nd street Tsjechovs Oom Wanja. En in 1996 was er August van Anthony Hopkins, met, naast hemzelf, Kate Burton in een hoofdrol. In het theater is nu een versie te zien met onder meer een weergaloze Pierre Bokma als hilarische oom.

‘Goede Tijden, Slechte Tijden’ voor gevorderden. Zwaarmoedigheid en lichtvoetigheid ineen, de pijn van het zijn. De tragiek van de mens als soort zit ‘m niet in het feit dat hij doodgaat, maar in het feit dat hij daar besef van heeft. De stukken van Tsjechov gaan over het leven, nee, sterker: zíjn het leven. Een op het oog vervlogen en tobberige grandeur als teken van een evengoed keiharde, ontluisterende realiteit die links om de hoek ligt. Pierre Bokma: “Tsjechovs toneelstukken zijn doordrenkt van een vorm van melancholie over het onbegrijpelijke menselijke lot en de incompetentie daarmee om te gaan. Tegelijkertijd lijkt het alsof Tsjechov ons wil waarschuwen: Neem je kansen te baat!”. Volgens Bokma is Oom Wanja autobiografisch van karakter. “Tsjechov zat vast in het kastenstelsel dat Rusland indertijd in zijn greep hield en waarin het niet mogelijk was veel buiten je kaste te ondernemen”.

Hoe te ontsnappen aan pijnlijke herinneringen en de angst voor de toekomst? En wat te beginnen met het leven hier en nu? Oom Wanja is bevolkt met personages die zich stuk voor stuk en doorheen het hele twee uur durende stuk proberen te ontworstelen aan hun uitzichtloze, dan wel saaie situatie. Oom Wanja leidt op het platteland een dodelijk voorspelbaar en rustig leven. Tot het bezoek van een professor en zijn beeldschone vrouw de dagelijkse routine overhoop haalt. ‘Ik ben dezelfde als vroeger, ‘zegt Wanja, ‘of eerder erop achteruit gegaan, denk ik,  want ik ben een luiwammes geworden, ik voer geen klap meer uit en loop maar als een ouwe brombeer te mopperen’. Onder de hoogspanning van een stilaan veronachtzaamd landgoed dat uit levensnoodzaak moet worden verkocht doet hij een niet geringe duit in het zakje om de nieuwe status quo te handhaven: hij is niet de enige bij wie verlammende en onbeantwoorde verliefdheden verlammend werken. Hartstocht en sluimerende conflicten nemen bij eenieder op het landgoed de overhand. Een voor een zijn ze niet voor het geluk bestemd, en ze weten dat maar al te goed van zichzelf. ‘Wij doen nu al vijftig jaar niets anders dan praten en praten en brochures lezen’, zegt Wanja. ‘Het wordt tijd daar nu eindelijk eens mee op te houden’.

“De diepe ironie van mensen voor wie het te laat is geworden, die niet moeten blijven waar ze zich opgesloten voelen, maar daar desondanks niet aan weten te ontsnappen”, verklaart Bokma Tsjechovs stuk. ‘Mooi weer’, merkt de knappe, jonge vrouw van de professor in het stuk op. ‘Mooi weer om je op te hangen’, schampert Oom Wanja in een über-pathetische bui. Bokma: “Wanja is als een angstig dier dat vijfentwintig jaar aan de rokken van zijn moeder heeft gelopen en pas op zijn 47e levensjaar inziet dat dat waanzin is geweest. Hij heeft vijfentwintig jaar lang gewerkt als een paard maar voelt zich besodemieterd en uit schaamte voor zichzelf scheldt hij daarom iedereen uit die hem voor de voeten komt”.

Desondanks is deze Oom Wanja een waar feest. Niks schrijnende bitterzoete melancholie van de Russische ziel, maar kolkende, boertige, dronken, wanhopige Tsjechov-pijn door acteurs die de ballen hebben om lelijk te durven zijn in een al even drieste regie. Bokma blijkt in staat van Wanja een beklagenswaardig personage te maken dat zijn omgeving provoceert met bittergeestige boutades en lomp dronkemansgelal.

Oom Wanja is de tweede voorstelling van een drieluik Tsjechovproducties, met hetzelfde artistieke team en deels dezelfde acteurs, op initiatief van producent Hummelinck Stuurman. Ook in het eerste stuk De Meeuw schitterde Bokma. En ook in het derde deel De Kersentuin zal hij te zien zijn. De drie ‘Tsjechovs’ staan onder regie van Gerardjan Rijnders. Onder ‘Rijnders’ behaalde Bokma de Louis d’Or in 1994 voor zijn rol als Richard III van Shakespeare. “Hij is rustig, afwachtend. Dat vind ik prettig. En we kennen elkaar al zo lang, dat is daardoor fijn werken”.  Niet alleen Rijnders haalt het beste in hem naar boven, ook Theu Boermans weet hem kennelijk zeer te prikkelen. Zo schitterde hij onlangs ook al onnavolgbaar in Midzomernachtdroom, de succesproductie bij uitstek van het Nationale Toneel in dit seizoen.

München
Toneelgroep Globe, Publiekstheater, Toneelgroep Amsterdam en Orkater. Niet het minste rijtje gezelschappen waar Bokma, die meermalen is onderscheiden voor zijn acteerwerk, tot nu toe neerstreek. Sedert 2008 is hij werkzaam in het Beierse München, bij de Münchner Kammerspiele, dat onder artistiek directeurschap staat van de Nederlander Johan Simons, maar hij acteert daarenbuiten nog geregeld als freelancer in Nederland en voor film- en tv-producties. Over zijn werk in Duitsland is hij zeer te spreken.”We spelen er vaak grootgemonteerde stukken, onder meer Hotel Savoy van Joseph Roth en een bewerking van E la nave va van Federico Fellini. Het speelt anders bij de oosterburen, je bent er weliswaar, en meer dan hier, een radertje in het uurwerk. Maar wat je wel merkt is dat het Duitse publiek ter zake vaak veel kundiger en beter onderlegd is dan het Nederlandse, veel beter opgevoed met theater en literatuur. Dat speelt anders. De beleving is secuurder, bij mij én bij het toekijkende publiek. Als je hier zegt dat je in een Tsjechov speelt, dan weet niemand wie Tsjechov is. Stuitend gewoonweg.”

Tsjechov3, Oom Wanja door Hummelinck Stuurman Theaterbureau op maandag 7 mei in de Koninklijke Schouwburg. Meer informatie: www.ks.nl en www.hummelinckstuurman.nl. Telefonisch kaarten reserveren: 0900-3456789.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s