Jong en oud, op het eind wordt alles koud

Mark Rietman als Shakespeares Koning Lear

Lear verdeelt zijn koninkrijk, maar rekent buiten zijn lievelingsdochter, en komt van een koude kermis thuis. Mark Rietman: ‘Lear zet een gruwelijke reeks fouten in. Blindheid voor de omgeving is een eeuwigdurende carrousel.’

Goed, laten we zeggen dat het door u bestierde buurtwinkeltje dat u van uw vader erfde, in de loop der jaren heeft weten uit te bouwen tot een goedrenderende landelijke keten. Nu u ver over uw pensioenleeftijd heen bent, en verstandelijk merkbaar op uw retour, besluit u weliswaar met pijn in het hart de teugels van uw bedrijf op te splitsen en deze te verdelen over uw drie dochters, op voorwaarde dat ieder een percentage van de jaarlijkse winst aan u uitkeert. U vraagt wat ze van uw voorstel vinden. De oudste zegt dat ze het niet beter met u had kunnen treffen, de middelste smeert u met soortgelijke bewoordingen stroop om de mond. Maar de jongste en verstandigste verklaart u voor gek en zegt dat toekomstige investeringen onmogelijk zijn nu u in persoon de bedrijfswinst afroomt. Donder en bliksem! U schreeuwt het ondankbare nest toe dat zij u nooit meer ogen mag komen. U verstoot haar. Door deze inschattingsfout is opeens een familievete ontwaakt. Uw twee andere dochters ontpoppen zich alras als ware het serpenten, en zij blijken uit op uw val.

In de verte lijkt deze anekdote-in-een-notendop op hetgeen Lear ondanks, of juist: dankzij zichzelf aanricht, op Shakespeares Koning Lear uit 1606. Op zijn beurt verliet de grootste toneelschrijver aller tijden zich op de legende over een koning uit het pre-Romeins Groot-Brittannië van de 8e eeuw voor het begin van onze jaartelling dat reeds was verteld in kronieken, gedichten en preken, evenals op het toneel. En niet lang voor Shakespeare King Lear schreef was er een rechtszaak waarbij de oudste van drie dochters probeerde haar vader krankzinnig te laten verklaren, en ze zijn bezit in handen zou krijgen. Dit werd echter verhinderd door de jongste dochter, Cordell.

L’histoire se repète: andere tijden, vergelijkbare problematiek. “Lear zet een gruwelijke reeks fouten in door er al te zichtbaar een lievelingsdochter op na te houden en haar vervolgens te verbannen om haar eerlijkheid. Soms zien buitenstaanders beter in hoe het met ons gaat dan dat wijzelf dat kunnen”, zegt Mark Rietman, de King Lear van Het Toneel Speelt, die daarmee de veelbegeerde koningsrol voor zijn rekening neemt. De gelouterde acteur die vorig jaar een nominatie kreeg voor een Louis d’Or voor Gekluisterd van het Nationale Toneel, dicht het stuk grote actualiteitswaarde toe. “De jonge garde die de oude op de huid zit, dat is van alle tijden, alle rangen en standen: macht, liefde en blindheid voor je omgeving is een eeuwigdurende carrousel. Hoewel het stuk zich in een geheel andere wereld als de onze afspeelt, is navoelbaar wat Lear doormaakt. Denk bijvoorbeeld aan Irak, Syrië, Libië; aan Muammar Kadhaffi. Een theatrale, geperverteerde man, lachwekkend eigenlijk. Maar wat zal zich binnen zijn familie aan intriges en opvolgingskwesties hebben afgespeeld voordat zijn neergang een daaropvolgende executie een voldongen feit was?” Ook zelf ervaart hij dat gekte links om de hoek op de loer kan liggen. “Er kan, bij wijze van spreken, zomaar een draadje losraken in onze hersenen. Je hebt weleens van die dagen dat je door de sleur van de dag naar bevrijding snakt, uit pure overlevingsdrift een ontsnappingsclausule inlast. Ik ga op momenten dat mij zoiets overkomt graag op mijn manier gek doen, me aanstellen, schudden aan wat als normaal wordt gezien.”

Toch haast Rietman zich te zeggen dat deze King Lear gaan ‘modernistische’ versie is. “Het is teksttoneel, we spelen met ons twaalven een authentieke versie en houden ons dus grotendeels aan de Shakespeares oorspronkelijke tekst en opzet. Het moderne of het ‘van nu’ zit in de benadering van de personages. De interpretatie”.

Rietman treedt in de voetsporen van illustere beroeps- en landgenoten als Ton Lutz, Albert van Dalsum, Johnny Kraaijkamp, Andre van den Heuvel, Hans Croiset. Toch is de rol van Koning Lear voor hem niet per se en een droom. “Machtig mooi om te spelen, al die waanzinscènes op de hei, omdat je alle registers mag opentrekken en vijf verschillende stadia van gekte mag vertolken, maar eigenlijk ben ik te jong voor deze rol. Lear is bij Shakespeare een oude man van over de zeventig die van een tirannieke vorst verandert in een seniele, hallucinerende, zachtaardige onheilsprofeet. Ik ben ‘pas’ vijftig. Shakespeare heeft zijn stuk volgens Rietman trouwens erg ‘aardig’ opgebouwd: op het einde krijg je steeds tijd om je te herstellen, mag je eventjes terug naar de kleedkamer om even daarna weer volop te kunnen gloreren. Ik merk trouwens dat ik gedurende de reeks van dik vijftig speelbeurten mijn rol ben gaan aanpassen. Ik zie nu veel beter dat woorden die ik aan het einde uitspreek, bij de dood van Cordelia, kunnen raken. En dan bedoel ik juist daar waar het gaat om de zinnen waar Lear gelooft dat ze nog leeft en spreekt. De echte waanzin dus. Dat moet je gaandeweg het stuk leren inzien. Ook liet Hans Croiset me inzien dat je de scènes op de hei als vijf verschillende stadia van gekte moet beschouwen maar toch als vorm in eenheid moet zien te spelen. Je moet het gunnen dat mensen een doorkijkje krijgen in jezelf. Van die opvattingen heb ik veel van geleerd. ”

Maar ook van Theu Boermans, artistiek directeur van het Nationale Toneel en regisseur, zegt Rietman veel te leren. Vooral met betrekking tot Drie Zusters, waarvan onlangs de repetities zijn begonnen en waarin hij gecast is. “Hij zet erg in op details, op intonatie, op spel zonder daarbij al te veel gebruik te maken van theatraal geweld; dat zoeken, dat werkt erg louterend.”

Rietman, zelf vader, heeft twee dochters ter wereld gebracht. “Ze zijn  me allebei even lief. En ja, je kunt inschattingsfouten maken met mensen, met vrienden, met familie- of gezinsleden. Dat maakt King Lear zo mooi. Toch vond ik het soms moeilijk om de rol van Lear goed te kunnen inschatten: Waarom houdt hij zo sterk vast aan zijn afkomst, zijn status?”Het zijn de geheimen van een stuk dat tegenwoordig tot de absolute hoogtepunten uit Shakespeares oeuvre wordt gerekend.

King Lear door Het Toneel Speelt, met naast Mark Rietman onder anderen Jules Croiset, Daan Schuurmans en Bracha van Doesburgh. Te zien in de Koninklijke Schouwburg van woensdag 7 tot en met zaterdag 10 november. Meer informatie: www.ks.nl en www.hettoneelspeelt.nl. Telefonisch kaarten reserveren: (0900) 3456789.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s