‘Zo duidelijk mogelijk onduidelijk zijn’

Hein van der Heijden glanst in De donkere kamer van Damokles

Angst, dreiging en verraad. De donkere kamer van Damokles is geïnspireerd op het zogenoemde Englandspiel en de daarmee samenhangende wereld van collaboratie en verzet. Acteur Hein van der Heijden: “Je wordt meegetrokken in het jonge leven van Henri Osewoudt, sigarenwinkelier te Voorschoten”.

Heeft Dorbeck in vlees en bloed bestaan? Dat is de hamvraag. “In ons toneelstuk bestaat ie zeker”, zegt Hein van der Heijden, die de rol van Osewoudt speelt in De donkere kamer van Damokles. “En in het boek trouwens ook. Hermans toonde zich zelfs hoogstbeledigd toen critici er op los theoretiseerden dat Dorbeck als een schijngestalte, als een hersenspinsel van Osewoudt moet worden opgevat”.

De donkere kamer van Damokles
is het allerwegen bejubelde, meestgelezen, en ook meestbesproken boek van W.F. Hermans: Bibliotheken vol zijn erover geschreven. Welke samenvatting ook doet het werk onrecht. Toch maar een poging: Het verhaal, dat zich ten dele in Haagse contreien afspeelt, vertelt over de Voorschotense jongeman Henri Osewoudt, tegen wil en dank sigarenhandelaar. In de eerste dagen van de Tweede Wereldoorlog ontmoet hij Dorbeck, die als twee druppels water op hem lijkt. Als deze opeens tegenover hem staat, moet Osewoudt kiezen, zonder bedenktijd, en met leven of dood als inzet. Blind toeval lijkt de bepalende factor. Dorbeck geeft hem opdrachten, die Osewoudt gewillig uitvoert. In het laatste oorlogsjaar vlucht Osewoudt uit Duitse gevangenschap naar bevrijd gebied. Daar keert alles zich onverhoeds tegen hem. Zijn verzetsdaden worden uitgelegd als oorlogsmisdaden. Er is maar één man die hem kan redden: zijn illustere opdrachtgever, de geheimzinnige figuur Dorbeck. Maar die blijkt onvindbaar. En ook een fotorolletje waarop zijn afbeelding zou staan, biedt geen uitsluitsel. En dus: Heeft hij wel echt bestaan of is hij niet meer dan een verzinsel van Osewoudt om zich vrij te pleiten? “Iedereen moet zelf maar bepalen of Dorbeck werkelijk heeft bestaan dan wel Osewoudts alter ego is, maar in het toneelstuk is het een vaststaande rol, gespeeld door Rob Das. Dus voor mij is het zo klaar als een klontje. Dat maakt het boek en het stuk wat mij betreft trouwens ook interessanter, én tegelijk raadselachtiger. Zo word je meegetrokken in het jonge leven van Henri Osewoudt. En kun je heel goed de paranoia weergeven die Osewoudt ten deel valt”.

De oorlog, en dat is dan bijna altijd de Tweede Wereldoorlog, speelt in het werk van Hermans een grote rol. Hij wordt niet als uitzonderingstoestand getoond, maar als exemplarische situatie waarin de mens zijn ware aard laat zien. De toneelversie van W.F. Hermans’ gelijknamige magnum opus is een bewerking en regie van Ger Thijs, schrijver, columnist, voormalig artistiek leider van het Nationale Toneel en Couperus-specialist (De Stille Kracht, De boeken der kleine zielen en Van oude mensen, de dingen die voorbij gaan). Thijs heeft er een raamvertelling van gemaakt, met de verhoren als scharnierpunt en met flashbacks als verklarende intermezzo’s, vertelt Van der Heijden, die eerder met Thijs samenwerkte in Het wijde land en Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan. “Ger houdt erg van zuiver argumenterende acteurs”, zegt Van der Heijden. “Iedere uitgesproken zin moet logisch uit de voorgaande voortvloeien. Voor De donkere kamer van Damokles zocht hij naar een manier om zo duidelijk mogelijk onduidelijk zijn. Dat principe wordt in het boek immers ook gehuldigd”.

Voor de wederom erg op dreef zijnde Van der Heijden – die in 2012 als beste acteur werd onderscheiden met de Louis d’Or voor liefst twee verrichtingen, enerzijds die van dokter Astrow in Oom Wanja en anderzijds als Vincent van Gogh in Vincent enTheo, en in 2013 voor diezelfde prijs werd genomineerd voor zijn aandeel in de voorstelling Mighty Society 10 – resulteert dat er voor de rol van Osewoudt in dat hij op gezette tijden een piepstem opzet, of opeens aan het stotteren slaat. “Dat moet je doseren, anders is het voor mij noch voor de kijker te harden. De reden om dat te doen is dat Osewoudt een misbaksel, een onooglijk mannetje was, een man zonder eigenschappen. Door Dorbeck dacht hij van minkukel opeens tot held te kunnen uitgroeien. Voor mij is het mooie van de rol dat ik, als een kameleon, mag schakelen tussen allerhande gemoedstoestanden: van held naar schlemiel, van mislukking tot succes, van mechanisch denkende man tot verliefde vent. En dat was weleens zoeken. Het is wat mij betreft moeilijk om compassie met hem te voelen omdat hij je aldoor op het verkeerde been zet. Soms breng ik daarom haperingen aan, net alsof hij ter plekke iets verzint of twijfelt aan zichzelf. Dat maakt hem opeens stukken menselijker. Maar het valt niet mee om dat te bereiken: soms mis ik weleens s een poortje, zogezegd, net als skiërs in een reuzenslalom.”

De donkere kamer van Damokles, een productie Hummelinck Stuurman Theaterburo, is te zien op woensdag 22 en donderdag 23 januari 2014 in de Koninklijke Schouwburg. Meer informatie: www.hummelickstuurman.nl en www.ks.nl. Telefonisch kaarten reserveren: 0900-3456789.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s