Iedereen draagt maskers

Toneelhuis speelt Camus’ ‘Caligula’

Wat is macht? Hoe werkt macht? Regisseur Guy Cassiers bouwt aan een reeks rond machthebbers. Eerder maakte hij voorstellingen rond Hitler, Lenin en Hirohito. Nu valt de eer te beurt aan potentaat Caligula. “Een omgekeerde Don Quichot”.

Het leven is passen en meten. Zoveel is eens te meer duidelijk na ‘Parijs’ en ‘Brussel’. Regisseur Cassiers van het Antwerpse theatergezelschap Toneelhuis, ziet zekere parallellen met Caligula, het toneelstuk dat Albert Camus net voor de Tweede Wereldoorlog schreef. “Caligula, de tirannieke Romeinse keizer, wilde de maatschappij van binnenuit onderuit halen. Vanuit zijn eigen particuliere pijn en frustraties ontzegde hij mensen willens en wetens geloof in de toekomst. En aangezien hij de macht had om die opvatting aan iedereen op te leggen, ontaardde dat gaandeweg in regelrecht nihilisme”.

Na de dood van Drusilla, zijn geliefde zus alsook zijn minnares, komt Caligula tot het inzicht dat hij zijn onderdanen duidelijk moet maken dat de mens domweg gedoemd is niet en nooit gelukkig te zijn, niet gelukkig kán zijn. Nu hij inziet dat hij de orde der dingen niet in de hand heeft, niet kán beheersen, vereenzelvigt hij zich met het noodlot. Het leven (‘Leven is het tegengestelde van liefhebben’) is volgens hem slechts leefbaar als de mens zijn wensen en idealen níet tot het uiterste doordrijft: ‘Geef mij de maan!’ Maar zo te leven is onverdraaglijk. Dat zijn onderdanen zich die levensleugen laten welgevallen, acht hij onbestaanbaar. Daarom eist hij van ze dat zij ‘in waarheid’ leven. Met zijn onderdanen spelenderwijs als doelwit en kind van de rekening. Het is tegenspeler Cherea als de enige die durft de logica van Caligula te weigeren, en kiest actief voor het leven. De laatste drie van zijn 29 levensjaren voerde Caligula aldus een ongekend schrikbewind, dat uitloopt in de moord, op hem, door verontruste patriciërs.

Camus, vooral bekend als auteur van novelles en filosofische essays (L’Étranger, La Chute, La Peste), was ook vertaler en filmmaker. Te vaak wordt vergeten dat hij daarnaast theaterbewerkingen en theaterwerken heeft geschreven. In de toneeltekst Caligula werpt Camus diepgaande vragen op over de zin van het leven en de absurditeit die ervan uitgaat.

Een omgekeerde Don Quichot. Aldus typeert regisseur Guy Cassiers de Romeinse keizer. “Allebei hebben ze waanbeelden nodig om tot prestaties te komen. Maar waar Don Quichot probeert mensen te redden, sleept Caligula ze in de val van zijn onwaarheid mee. Eigenlijk legt hij moedwillig een bom onder de gelegitimeerde wens om idealen na te streven”. Ook ziet Cassiers overeenkomsten met de figuur van Shakespeares Hamlet, naamgever van het stuk dat hij eerder zelf regisseerde. “Ook Hamlet handelt in diepste wezen vanuit inbeelding, uit waan”.

Camus, die zich voor zijn stuk baseerde op feiten van de Romeinse geschiedschrijver Suetonius, doet daar met Caligula volgens Cassiers een schepje bovenop. “Door als toneelschrijver indirect een spel met de toeschouwers te spelen zet hij mensen een spiegel voor. De boodschap die van Caligula is dan: ‘Iedereen draagt maskers’. Caligula streed tegen welke vorm van schijnheiligheid dan ook. Maar daardoor schuilt er juist ook een zekere sympathie in Caligula, die van dromer en romanticus, want wie wil nou toch de maan bezitten, de máán! Maar die invoelbare sympathie voor een wrede tiran, dát is dus het knappe van de tekst die Camus schreef. Want uitgerekend dat element maakt het dat Caligula zo gevaarlijk. Het is ook de absurditeit van een individu tegenover een wereld die zwijgt, een wereld die zichzelf op die manier juist probeert te beschermen”.

Machthebbers
Guy Cassiers is een van de meest gevraagde Europese theatermakers van dit moment. Hij maakte regies en bewerkingen van literaire klassiekers, onder meer rond Proust en Musil (De man zonder eigenschappen). Vorig jaar verbaasde hij met Hamlet vs Hamlet, waarin Abke Haring als vrouw de titelrol vervulde. Bij Toneelhuis bouwt Cassiers als artistiek directeur aan een reeks voorstellingen over macht en machthebbers: tussen 2006 en 2008 concentreerde hij zich in zijn ‘Triptiek van de macht’ (Mefisto for ever, Wolfskers – een voorstelling rond Hitler, Lenin en Hirohito – en Atropa. De wraak van de vrede) op de complexe relaties tussen kunst, politiek en macht. “In Rotterdam, bij het Ro Theater, heb ik mijn theatertaal kunnen ontwikkelen, maar daar maakte ik geen voorstellingen die ontstonden vanuit een politieke noodzaak. De moord op Pim Fortuijn heeft indertijd mijn ogen geopend voor de actualiteit, voor de politieke realiteit. Toen ik in Antwerpen ging werken, een stad waar het Vlaams Belang, een belangrijk stempel draagt op het reilen en zeilen, zag ik meer en meer in dat kunstenaars vragen moeten stellen, dat zij moeten durven de tijd stil te zetten”.

Ondertussen wordt er in al het politieke tumult van Cassiers en de wereld om hem heen in Antwerpen ook nog ‘gewoon’ toneelgespeeld. “Jazeker”, lacht Cassiers. “Ik ben voor dit stuk juist voorzichtig geweest met het ‘omringend kader’. Deze keer geen live camerabeelden, geen videobeamers. Caligula is in de kern een well-made play en daarom wil ik dicht bij de tekst blijven, zodat ik de nuances en de lagen van het stuk zo helder mogelijk kan tonen”. Explosieve nuances.

Toneelhuis speelt Caligula op dinsdag 1 december in de Koninklijke Schouwburg. Meer informatie op toneelhuis.be en ks.nl. Telefonisch tickets reserveren/kopen: 0900-3456789.

 

Is úw geld goed bezig?

Oostpool met paskwil ‘Fresh Young Gods’

Leven we inderdaad in de beste aller werelden? Het filosofisch defait van deze these toonden Leibniz glorieus en daarna Voltaire satirisch al in de achttiende eeuw aan. Regisseur Eric de Vroedt: ‘Ik ben woedend. En verontrust.’

2024 – en het is er allemaal niet beter op geworden. Schaliegas, kolencentrales en broeikasgassen, de virtuele 1140 miljard euro die de Europese Centrale Bank rondpompt, IS, Turkije en de Koerden, Oekraïne, Syrië hebben hun uitwerking niet gemist. Ondertussen staan in een luxe appartement in Dubai-stad fuivende captains of industry zich verveeld een weg door wéér een cokesnuivend sexavondje te banen. Wagonladingen designerdrugs, gladde jongens van Shell én een dame van de CIA. Totdat het alarmerende bericht bij deze ‘fresh young gods’ doorsijpelt: hun grootkapitaalbedrijven wankelen. Eh, huh?, de wereld staat in brand.

De mensheid lijkt zich sinds het derde millennium onophoudelijk van crisis naar crisis te slepen, zich veelal gewillig te laten slachtbanken. Krediet- en bankencrisis, Rabo-witwaspraktijken à la Calexico, vrijemarkteconomie, belastingkoopjes voor multinationals, mutagenen, internationale politieke miskleunen, EU, Maserati-rijdende woningbouwcorporatiedirecteuren, V&D dat goed- dan wel kwaadschiks doodleuk onder CAO-afspraken wil duiken, ProRail versus NS. Terwijl de inkomensverschillen in Nederland en diezelfde kloof wereldwijd alleen maar groter worden – de 85 rijkste mensen hebben evenveel geld als de armste helft van de wereldbevolking – is het woord rente allang afgeschaft en worden spaarders gedwongen te beleggen – als zij straks tenminste nog een pensioentje willen overhouden. Ontketend volkskapitalisme. Als u niets doet, doet uw geld ook niets. Serious money taken seriously. Van geld naar vermogen.

Leugens
Armageddon, de eindtijd. Dan toch? In de ogen van Eric de Vroedt, regisseur van de voorstelling Fresh Young Gods stemt de voorgaande opsomming eerder tot optellen en nadenken dan doemdenken. Optellen van olie en benzine bijvoorbeeld. “We weten allang dat het met de motoren van ons bestaan zo niet door kan. Toch wordt er wanhopig aan vastgehouden. En zo zet de leugen zich voort”.

Nog zo’n leugen. De gevolgen van de gestichte oorlogen in Irak en Afghanistan zien we nu pas in volle omvang op ons bord. “De excuses van Blair? Potsierlijk. Een ‘gespinde’ manier om zijn straatje schoon te vegen. En waar zijn de Bushs’, Koks en Balkenendes nu opeens? Ze hebben er samen een zooitje van gemaakt. En komen er nog mee weg ook”. Maar het collectief ‘à la Naomi Klein’ aan de schandpaal nagelen van politiek en bedrijfsleven – misschien wat al te gemakkelijk? Zo stopte Shell onlangs met boringen in Alaska. “Vind ik niet”, antwoordt De vroedt. “Misschien valt niet alle bedrijven evenveel aan te wrijven. Liberalisering heeft ook goeds gebracht. En niet alle CEO’s zijn monsters. Maar toch: je moet niet álles willen overlaten aan het bedrijfsleven en aandeelhouders die psychopatische trekjes etaleren”.

Drieluik
Fresh Young Gods
vormt het tweede deel van een te voltooien toneeldrieluik van Joeri Vos over Goede Bedoelingen bij Oostpool. Het behelst een reeks schetsen over mensen uit uiteenlopende kringen, van onderlaag en elite tot ploeterende middenklasse. Elk deel biedt een ander perspectief op de botsing tussen die milieus. De Vroedt, maker van de geprezen reeks Mighty Society-voorstellingen en in augustus als artistiek directeur van het Nationale Toneel aantredend met The Nation, een reeks over het gemeentelijk politiek bedrijf: “Fresh Young Gods reikt voor mij veel verder dan die van ‘goede bedoeling’. De ambachtelijke kant van theater, dát vooral is mijn passie. Eigenlijk een utopie in het klein, die wat mij betreft in staat moet zijn door de heersende maatschappelijke dofheid te prikken”. In het vernieuwingsgezinde Fresh Young Gods zijn we daarom getuige van een multimediale achtbaan aan situaties en personages, onderbroken met filmbeelden die refereren aan The Hangover en The Wolf of Wall Street. De Vroedt: “Deze voorstelling is heel precies gemaakt, bijna als een choreografie. Ik kan me gelukkig prijzen dat de acteurs bereid geweest zijn met mij mee te gaan in mijn verontrusting”. Wake up! Oostpolariserend!

Fresh Young Gods door Oostpool is op dinsdag 17 november 2015 te zien in Theater aan het Spui. Meer informatie: toneelgroepoostpool.nl en theateraanhetspui.nl. Telefonisch tickets reserveren: (070) 346 52 72.

‘Als op een aller-, allereerste date’

Toneelgroep Amsterdam / Frascati speelt ‘Een bruid in de morgen’

Het rooms-katholieke Vlaamse platteland anno 1950. Een wereldvreemd echtpaar forceert een oplossing voor de liefdesverhouding tussen zoon en dochter. Hugo Claus beschrijft dat explosieve gegeven in een toen – en nog altijd – geruchtmakend toneelstuk dat in 1953 uitkwam. Niet dat hij platte seksuele driften in woord en daad beschreef; evenmin nam Claus in Een bruid in de morgen voor de karakterisering van de incestueuze relatie tussen de bloedverwanten al te omfloerste woorden. Neen, hij wist juist schitterend te laveren tussen poëzie en realistisch psychologisch drama.

Een drama dat zich kan voltrekken omdat voor het gezin Patijn (vader, moeder, zoon, dochter) van een aan lager wal geraakt – zich Pattini noemende – musicus verkommernis dreigt. De moeder vat daarom het plan op de negentienjarige maar simpele zoon uit te huwelijken aan een nicht, een al oudere maar rijke vrijster. Als de dochter doorheeft dat dit het einde wordt van de speciale band die zij met haar broer koestert, neemt zij het heft in eigen handen. En gaat haar eigen weg.

Hugo Claus doet bij het stuk heel wat regieaanwijzingen cadeau. ‘De actie speelt zich af in deze tijd, in een provinciestad, in de maand maart’. En over Hilda: ‘De nicht. Is opgevoed geworden door haar zieke moeder en in kostscholen. Een oud jongmeisje. Niet belachelijk, hoe naïef haar gezegden ook zijn’. “Die heb ik niet gelezen”, zegt Camilla Siegertsz, die de rol van Hilda speelt, “maar ‘oud jongmeisje’, ja, dat kopt zeker wel”. Hilda is overgebleven en heeft behalve haar ziekelijke moeder niemand om voor te zorgen. Siegertsz “Belangrijker: ze is nog altijd maagd. Op de dag dat zij de Pattini’s bezoekt is ze verrukt van het idee dat ‘het’ voor het eerst gaat gebeuren, dat ze oude vrijster ‘af’ zal zijn. Als op een aller-, allereerste date. Op die manier kleur ik dan ook mijn rol in. Hilda beseft donders goed dat met geld strooien kan helpen. Ze geeft de jongen een gedroomde buizenradio cadeau zodat ze hem later lijfelijk kan inpalmen”. Het heeft allemaal een ontwrichtende afloop.

In een cast met onder meer Marieke Heebink, winnares van de Theo d’Or , en die ook voor het overige doet watertanden, voelt Siegertsz zich prima op haar plek. Daarvan getuigt onder meer de nominatie voor een Colombina die haar voor deze rol werd toebedeeld. “Theater houdt me scherp”, zegt Siegertsz, die naast talloze toneelrollen waaronder onder meer Assen Blues en De Graaf van Monte Cristo bij het Nationale Toneel, ook in vele films en tv-series (Gooische Vrouwen, Van God Los) speelde. Ze koestert een voorliefde voor het theatervak. “Als het mes me op de keel wordt gezet, ja, dan is theater mijn eerste liefde”. Die liefde vertaalt zich ook op een andere wijze: ze geeft sinds kort toneelles aan jongeren tussen 11 en 18. “We doen dan keihard Shakespeare hoor!”

Voorlopig moet ze zich eerst nog even richten op de herneming van Een bruid in de morgen. “De eerste zin van Hilda, wat was die ook alweer?”, scant ze hardop haar geheugen af. “O ja: ‘Waauw!’”

Een bruid in de morgen door Toneelgroep Amsterdam / Frascati is op dinsdag 3 november 2015 te zien in Theater aan het Spui. Meer informatie: tga.nl en theateraanhetspui.nl. Telefonisch tickets reserveren: (070) 346 52 72.