Caute!

Hersengymnastiek rond Spinoza in het pluche van de theaterzaal

Baruch de Spinoza (1632-1677) was een eigenzinnige, onverschrokken denker. Vader van de Verlichting, monument voor vrijheid van denken. Zijn motto: ‘Caute! Wees voorzichtig!’ In de derde editie van haar Filosofenreeks stelt Het Zuidelijk Toneel de beroepslenzenslijper centraal.

Nu en dan heb ik werkelijk met de grote Spinoza hand in hand gestaan. Hoe? Hij staat afgebeeld op het oude guldenpapiergeld, te weten het briefje van duizend, de rooie rug, maar dan in de groengeribbelde versie die graficus Ootje Oxenaar er in de jaren zeventig van maakte. Maar niemand die me kon vertellen wie die Spinoza wel niet was. Spinoza’s gedachtegoed is een veelvoud van die rug waard, zo leerde ik veel later.

Fascinatie. Ik heb Spinoza geregeld regelrecht in zijn eeuwig stilstaandstarende kijkers gezien. Zijn beeltenis, in de vorm van een gedenkteken, een bronzen standbeeld, staat sinds 1880 opgesteld bij zijn laatste woonhuis – tegenwoordig Spinozahuis gedoopt – aan de Paviljoensgracht in Den Haag.

Dat is pal tegenover een van de rossige straatjes in de Residentie. Het beeld toont hem in een peinzende houding, zittend op een stoel en gekleed in een lange mantel. In zijn linkerhand, die op de knie rust, houdt hij een stapeltje papieren. Zijn rechterhand, waarin hij een pen vasthoudt, leunt tegen het hoofd. Op het oog een variant op De Denker (1881) van Auguste Rodin zou je zo zeggen – maar dan wel een jaar eerder tot stand gebracht. Het is omgeven door een hekwerk.

Maar ach toch, een omheining past niet bij deze wijsgeer die juist een brug wilde bouwen tussen de ‘gewone lezer’ en de filosofie. Dat blijkt onder meer uit zijn eerste, postuum uitgebrachte geschrift dat hij introduceerde als een inleiding tot de filosofie: Verhandeling over de verbetering van het verstand en over de weg waarlangs dit het beste tot de ware kennis der dingen kan geraken. De methode (lees: verhandeling) waarvan hij zich bediende, was niet in de eerste plaats gericht op verbetering maar op bevrijding, op emancipatie van het verstand, van de rede. In zijn traktaat gloort in de verte de geboorte van de Verlichting.

Spinoza ontwikkelde een filosofie waarin theologie geen rol speelde. Hij accepteerde geen andere verklaringen dan die gebaseerd op de rede. Filosofie zou zekerheid moeten bieden – zoals de wiskunde dat doet. In de ogen van tijdgenoten bediende Spinoza zich echter van een eigenzinnig, welhaast ‘ketters’ godsbeeld. Toen hij drieëntwintig was werd hij prompt uit de joodse gemeenschap van Amsterdam gestoten omdat hij zich niet aan de traditionele wetten en regels van de Portugees-Joodse kerk wilde houden. Als atheïst waren zijn boeken lange tijd verboden. Spinoza was daarom voorzichtig, schreed op kousenvoeten voort, ook al bewoog hij zich allengs door het establishment van hof en aristocratie in het Den Haag waar hij domicilie had gevonden, precies zoals zijn wapenspreuk ‘caute’ dat aangeeft.

‘Caute’ betekent niet alleen ‘voorzichtig’, maar ook ‘pas op’ – terwijl het Latijnse ‘spinosus’ in onze taal ‘doornachtig’ betekent. Door die brillen bezien is de plek nabij de rode lichtjes van dames van lichte zeden misschien niet eens abject te noemen.

Spinoza’s betekenis is moeilijk te overschatten: hij was een van de eerste denkers die betoogde dat alle mensen gelijk zijn en dat iedereen de vrijheid moet krijgen te geloven, te denken en te zeggen wat hij of zij wil. Een tijdloze boodschap van een vrije denker uit de zeventiende eeuw. Velen zijn van mening dat de machtigste democratie op aarde de vrucht zou zijn van Spinoza’s politieke denkbeelden.

Dat voert misschien wat te ver. Want vijftig jaar eerder werd het Plakkaat van Verlatinghe (ook wel ‘Acte van Verlatinghe’ genoemd ). Vooral dat historische document kan gezien worden als een onafhankelijkheidsverklaring van de Nederlanden. Een daad die de Amerikanen inspireerde.

Zijn werk moet op gelijke voet worden beschouwd als het schilderwerk van Rembrandt, Vermeer en Frans Hals en de literatuur van Vondel, Hooft en Huygens. Waarom weten Nederlanders dan zo weinig van Baruch de Spinoza? Terwijl hij wordt beschouwd als een van de grootste Nederlandse denkers aller tijden?

Op vakantie in India. Mijn gelegenheidstafelgenoot en ik raakten, met een semi-illegaal biertje in de hand, in gesprek met een Spaanssprekende vader en diens zoon. Zij waren op reis door India om te onderzoeken of het ‘spinozisme’ op gelijke voet kan staan met hindoedoctrines zoals samkhya en yoga. Ik stond met mijn mond vol tanden, als Nederlander en Hagenaar.

kader
Het Zuidelijk Toneel & Spinoza
Spinoza is, na Socrates en Marx, nummer drie uit de Filosofenreeks van Het Zuidelijk Toneel. Met coproducent De Verwondering belooft de toneelgroep een voorstelling ‘voor jonge idealisten, oude krokodillen en iedereen die af en toe eens nadenkt’.

De tekst van Spinozakenner Tinneke Beeckman wordt gespeeld door Han Kerckhoffs. Hij maakt van Spinoza tot een man van vlees en bloed, heen en weer geslingerd tussen eenzaamheid, vrijheid, strijd en verzet. De première is op donderdag 31 januari 2019 in de studio van Theaters Tilburg.

kader:
Spinoza
Baruch de Spinoza verdiende de kost met het slijpen van lenzen, onder meer voor Christiaan Huygens. Op zijn  naam staan twee grote filosofische werken: de Tractatus Theologico-Politicus (1670) – een van de oudste geschriften voor een vrije meningsuiting – en zijn magnum opus de Ethica (1677, postuum verschenen).

Spinoza overleed in Den Haag aan een longziekte door het inademen van silica-stof (glasstof).

Advertentie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s