‘Ieder van ons kan ook heel veel níet’

Online ontmoeting met Kees Vuyk bij ‘Filosofie in Den Haag’

Op sociale media is falen taboe. Daar doen we een wedstrijdje hoe geweldig het gaat. Is succes of falen een keuze? Filosoof Kees Vuyk, winnaar van de Socratesbeker 2018, geeft een online lezing over de feilbare mens, naar het gelijknamige boek dat hij erover schreef.

 ‘Ja – maar wat als alles lukt?’ prijkt op het prikbord achter leraar Mattijs. Hij is mentor op een van de middelbare scholen uit de Human-serie ‘Klassen’. Het boek ‘Oude en nieuwe ongelijkheid’ van Kees Vuyk diende als bagage voor de documentairemakers. Vuyk, oud-hoofddocent cultuurbeleid aan de Universiteit Utrecht, beschreef in zijn studie het failliet van het aloude verheffingsideaal: Wat heb je aan gelijke kansen als je weet dat je niet in staat bent en nooit in staat zult zijn om ze te benutten, en je kinderen evenmin?

“Dat boek was de weerslag van een onderzoek naar gelijke-kansen-politiek,” legt Vuyk in een telefoongesprek uit. “Een van de conclusies was dat in hun nasleep goede bedoelingen allerlei neveneffecten teweeg brengen, en de mens er maar weinig oog voor heeft. Fossiele brandstoffen zijn de motor van onze welvaart geweest,” geeft hij ten voorbeeld, “maar sinds een paar decennia weten we dat er schaduwzijden aan verbonden zijn. Aangezien we de keerzijden niet wíllen, willen we ze ook niet zíen. We dragen oogkleppen. Want we denken we met zijn allen aan iets moois bezig te zijn. De Toeslagenaffaire heeft waarschijnlijk een goede oorsprong, maar de fouten werden niet gezien.” Uitsluitend ‘goed’ doen kan niet, poneert hij, ‘alles is gemengd’. “Anders gesteld: “De meeste mensen deugen – maar ook zij doen vaak ondeugende dingen.”

In zijn meest recente boek ‘De feilbare mens – waarom ongelijkheid zo slecht nog niet is’, fileert hij de heersende opvatting dat wie succesvol is, dat volledig aan zichzelf te danken heeft. Succes als modern maakbaarheidsaxioma. “In onze maatschappij gaan we er vanuit dat we allemaal wat te brengen hebben, iets waarmee we kunnen woekeren en succes kunnen behalen. Met een competitieve samenleving tot gevolg. Maar niet iedereen is in gelijke mate met talent begiftigd,” aldus Vuyk.

“Probeer het eens andersom,” stelt hij als denkoefening voor. “Eenieder van ons kan ook heel veel níet, en ieder van ons maakt fouten. Mensen zijn heel verschillend in wat ze níet kunnen, dus heeft iedereen anderen om zich heen nodig. Talentvolle mensen kunnen in hun eentje niets uitrichten met hun talent. Competitie wordt in onze samenleving verheerlijkt, maar er moet ook oog zijn voor ‘losers’.”

Hij pleit voor meer tolerantie. “Ik gebruik in mijn boek het klassieke woord ‘vergiffenis’. Je moet kunnen vergeven; jezelf en anderen. Met alleen vingerwijzen komen we geen steek verder. Er worden nu eenmaal fouten gemaakt. Als is leren van fouten best moeilijk, want je moet ze dan eerst zien.”Hij wil maar zeggen: “Wees er bewust van dat je feilbaar bent, blijf om je heen kijken en afvragen wat goed gaat en wat fout uitpakt.”

Verdieping
Het ‘corona-tijdperk’ is een welkome voedingsbodem voor verdieping. Maar daarvóór ook al wel, legt Vuyk een historisch perspectief aan.

“Momenten van verwarring en versnelling in de samenleving zijn vaak aangrijpingspunten als je naar de geschiedenis van de filosofie kijkt. In onze tijd draait het vooral om informatie en technologie. De informatie-overvloed overrompelt voortdurend en maakt het moeilijk het verhaal voor jezelf scherp te houden of er een consistent verhaal uit te halen. Daar komt bij dat verhalen die er waren, zoals religie, dat niet hebben bijgebeend, terwijl tegelijkertijd verhalen rond de superieure westerse cultuur zijn gaan wankelen.”

Mensen zijn dus op zoek naar een nieuw verhaal.” Maar filosofie is geen zingeving, waarschuwt hij, “zij analyseert en levert slechts bouwstenen aan, opdat mensen zelf een verhaal kunnen maken en kunnen bepalen hoe ze in het leven en de wereld ze staan. Filosofie laat zien waar verwarring vandaan komt, een kans om je eigen kompas te ijken.”

Lezing
De online lezing draagt het karakter, zegt hij, van een tamelijk klassieke lezing. “Met hier en daar een helpende hand van PowerPoint en andere media. En we gaan de lezing opbreken in stukjes omdat je online sneller aan aandacht verliest.” Ook is er gelegenheid voor het interactief stellen van vragen. Hoe dat eraan toe zal gaan? “Je hebt online niet zo makkelijk oogcontact, en het is ook meer gissen dan in de collegezaal naar wat er aan de andere kant van de lijn gebeurt.”

Filosofie in Den Haag: ‘Denken over de feilbare mens – online ontmoeting met Kees Vuyk’, maandag 25 januari 2021, 20.00 uur. Meer informatie: http://www.filosofieindenhaag.nl

Advertentie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s