Naar de hemel reiken

Amadeus is een buitengewone ervaring

In Amadeus is de tweestrijd tussen Mozart en Salieri waarlijk een slagveld. Regisseur Theu Boermans voegde bij Het Nationale Theater aan het origineel van Peter Shaffer karrenvrachten humor, actualiteit, subliem toneelspel – en vooral in goud uitgevoerde muziek.

Een Weens wespennest. ‘Me too. Toch nog,’ verzucht Salieri en verkneukelt zich alvast nu Constance, de volkse jonge eega van Mozart zich, na een eerste verkennende benadering, ten tweeden male bij de ‘componist des vaderlands’ vervoegt, om buiten het medeweten van haar echtgenoot in te willen gaan op diens eerdere ruilvoorstel. Dat bestaat eruit dat hij bereid is een goed woordje voor de jonge componist te doen bij de keizer – dat heet: voor zover zij zich tenminste bij hem bereidwillig toont. In natura.

Om gek van te worden, zo goed als hij was. Onbekende klankclusters. Antonio Salieri – volgens keizer Jozef II ‘creator van gelegenheidsdeuntjes’ – herkent onmiddellijk Mozarts naar de hemel reikende muzikale talent. Zijn roem was de jonge componist die heel Europa en ook Nederland al van kindsbeen af had platgespeeld, vooruitgesneld. Hij realiseert zich onmiddellijk op het moment dat Mozart zijn opwachting in Wenen maakt, dat dit ‘verbluffende virtuoosje’ zijn eigen middelmatige talent zal ontmaskeren. Hij werpt de blaam op god, met wie hij immers en zeer devoot een contract als zijn vertolker afsloot.

Laat deze zelfde god hem dan nu in de steek voor zo’n snotneus, een met een anale fixatie en overdadige vaderliefde behepte rebel,een flierefluiter die lak heeft aan conventies en nota bene op het punt om het te gaan maken? Met de komst van Mozart vreest Salieri voor zijn in lengte van jaren opgebouwde sleutelpositie aan het hof. Ondertussen wekt Mozart, een ongelovige Thomas, zijns ondanks alom wrevel aan het Weense hof, door ideeën rond te strooien die de kunstelite tegen de borst stuiten. ‘Teveel noten, gewoonweg teveel noten’, weet muzikaal onbenul alias keizer Jozef II nadat Mozart zijn nieuwste compositie heeft laat voorspelen.

Mozart versus Salieri. De tweestrijd is al tijden een dankbaar en bekend twistpunt onder musicologen. Dwarsboomde de oude Salieri tot in al zijn vezels de opkomst van Mozart? Of was er ook wederzijds respect? Was het uiteindelijk Salieri die de dood van zijn muzikale rivaal bespoedigde door hem onder onnoemelijke tijdsdruk de opdracht tot het ‘Requiem’ te geven – terwijl Mozart armlastig, doodziek en als een junk geheel in zijn eentje aan het wegkwijnen was?

Feit of fictie? Salieri zorgde rond 1825 feitelijk voor nepnieuws avant-la-lettre door op hoogbejaarde leeftijd officieel een brief na te laten. Daarin maakte hij bekend dat de dood van Mozart op zijn conto geschreven moest worden – en door zo zélf voort te leven. Sir Peter Shaffer maakte er in 1979 een bekroond toneelstuk over, dat in 1984 met medewerking van hemzelf glanzend werd verfilmd door Miloš Forman.

Bij regisseur Theu Boermans is Amadeus een uitermate geestige, bij tijden van humor overlopende vertelling over (en voor) jong en oud, vernieuwing tegenover verstarring, hoge versus lage kunst, en over de troebele verhouding tussen oppervlakkig engagement en een door literaire klassieken ingegeven levensader. Hij mixt al deze ingrediënten op weergaloze wijze en vol wellust met een soms naar overdaad neigende, soms lichtelijk over de top gaand geheel tot een nieuw genre, tot een geheel dat je misschien wel een ‘musicalette’ zou kunnen noemen, een in zijn handen een licht explosief mengsel dat toneel, musical, opera en alles daartussen ‘ontschot’ en anderzijds actualiteit en kunstpolitiek op de hak neemt.

Als er iemand is die deze veelheid aan invalshoeken tot een onderhoudend mengsel weet te creëren is híj het wel, zoals hij dat ook als regisseur van Soldaat van Oranje wist te bereiken. Maar met dit huzarenstukje reikt hij zelf naar de hemel, doet hij zelf zijn magnum opus naar de kroon steken. Het juicht, jeukt en kriebelt alom.

Met een live spelend vijftienkoppig orkestensemble en de bedwelmende sopraan Lucie Chartin van coproducent Opera2Day als diva, en zeker niet een in de laatste plaats de over de hele linie in blakende vorm verkerende spelersgroep van Het Nationale Theater – met onder meer een in bloedvorm verkerende Mark Rietman, een als popster door het leven gaande Mozart door jong talent Sander Plukaard, een onweerstaanbare jonge godin Yela de Koning als volkse Constance, en een lachwekkende Jozef II door Vincent Linthorst (zijn laatste klus bij HNT) – is dit een voorstelling die je onder geen beding wilt missen, want onderhoudend, intelligent, spannend.

Zelfs zo dat de liefde van de makers voor Mozarts muziek tot diep in de poriën bij de kijker weet door te dringen. Misschien is dat nog wel de grootste verdienste van deze machtige productie. Maar ook een machtig decor-, licht- en kostuumontwerp dragen daar veel aan bij.

Het Nationale Toneel is al langer sowieso in goeden doen, want Joris Smit werd verleden week genomineerd voor de beste dragende rol in De wereld volgens John, en Bram Suijker een nominatie voor beste bijdragende rol in We zijn hier voor Robbie, beide regies van Eric de Vroedt (was hij dan de Mozart die Boermans hier bedoelde?).

Theateralliantie met Het Nationale Theater i.s.m Opera2Day, Amadeus, tot en met zaterdag 22 juni 2019 en van dinsdag 24 tot en met zondag 29 september 2019, Koninklijke Schouwburg. Meer informatie: www.hnt.nl

 

Advertenties

‘Mozart was bedreigend’

Mozart versus Salieri in Amadeus

Eerst was er het toneelstuk. Toen de film. En dan nu de muziektheatervoorstelling. Theu Boermans, de regisseur van de nu al drie miljoen keren bezochte theaterhit Soldaat van Oranje, tekent met Amadeus voor een nieuw muziektheatraal hoogtepunt.

Mozart. Hij was een van de beroemdste bezoekers hier ter stede ooit. Pas negen jaar oud was ‘Wolfje’ toen, en op die jonge leeftijd stond hij al internationaal als muzikaal wonderkind te boek. Zijn vader voerde hem en zijn zus in 1765 langs Europese hoven. Ze kwamen hier aan, in de avondstond, nabij het Zieken, waar trekschuiten uit Delft doorgaans pleegden aan te meren.

In Den Haag werd echter de een na de ander van de Mozartjes doodziek. Dankzij ‘stadsvroedmeester’ Thomas Schwencke bleven ze op de been. Op de plek waar nu de Primark staat te glunderen met mode uit kinderarbeid verkregen, gemaakt in onderbetaalde Indiase naaiateliers, herinnert een plaquette die bij de entree in de gevel is ingemetseld. Maar op zijn tiende werd Mozart net zo uitgebuit: met zijn vader als ‘manager’ componeerde hij in opdracht van het hof verschillende werken. Helaas is niet alles bewaard gebleven.

Mozart moest opboksen tegen de gevestigde orde – en daar was collega-componist Salieri zijn grootste en jaloerse tegenstrever. Tenminste: zo wordt ons dat in de beroemde film van Milos Forman uitgeserveerd, hoewel musicologen dat een tikkeltje anders zien. Toch won zijn verfilming uit 1984 liefst acht Oscars. Nog daarvóór, in 1979, was er het toneelstuk van Peter Shaffer, bekroond met meerdere Tony- en Olivier Awards. Hij liet hofcomponist Salieri verbijsterd tot het inzicht komen dat de muzikale inspiratie waar hij zelf naar zocht, door God aan Mozart werd geschonken. Daarop gaat hij een nietsontziende strijd aan met Mozart, met de muziek en uiteindelijk ook met zijn geloof in God.

“Natuurlijk draait het om Mozarts geniale muziek,” legt Theu Boermans tijdens een voorproefje bereidwillig uit, “maar mij treft in dit stuk vooral dat het een gelaagde vertelling is. In de eerste plaats over rivaliteit tussen vader en zoon maar ook over de op het ordinaire gedragende, volkse Mozart, en de zich superieur, verheven wanende Salieri.” Doordat Mozart alle bestaande maatschappelijke en artistieke grenzen overschrijdt, bedreigt hij de belangen van de elite. Boermans: “Hij wekt wrevel, angst en jaloezie op bij de heersende klasse. Desondanks is niemand is in staat om te ontsnappen aan zijn goddelijk muziek. Een dodelijk dilemma.”

Shaffers Amadeus is voor Boermans een dankbaar vat vol theatrale tegenstellingen. Zoals de (on)gelijkheid tussen hoge en lage kunst, tussen het volkse Duitsland en het edele Italië, tussen oud en jong, tussen gevestigde orde en het immer opborrelende nieuwe, jonge talent in een samenleving. In principe is dat een keuze tussen vernieuwing of verstarring. Met die bril op is dit voor mij ook een politiek stuk, en een vertelling over maatschappelijke tegenstellingen. Het zit er allemaal in.”

Was het nou Johann Sebastian Bach, Wolfgang Amadeus Mozart of toch Ludwig van Beethoven die als de grootste componist aller tijden beschouwd moet worden? “De strijd om wie de beste, grootste componist aller tijden is wordt wellicht nooit echt beslecht,” meent Boermans. “Het is ook en vooral een kwestie van smaak.”

Het Nationale Theater, Theateralliantie en Opera2day schotelen ons met ‘Amadeus’ een nieuwe spektakelproductie voor. Straks bevolken negen acteurs, 14 musici en 30 koorleden het lijsttoneel van de Koninklijke Schouwburg – met als decor de moderne omgeving van een verzorgingstehuis.

De bonbonnière ondergaat, net als bij Ondine vorig jaar, tijdelijk een metamorfose. Zo verrijst onder meer een muziektent op het halfronde pleintje bij de ingang, waar uiteenlopende muziekoptredens zullen klinken en waar ook kan worden gedineerd. Het is opmerkelijk dat terwijl de meeste theaters ’s zomers nog altijd de poorten hermetisch dicht houden, het de combinatie van Koninklijke Schouwburg / Het Nationale Theater wederom gelukt is om het gezicht uitdrukkelijk naar de stad gekeerd te houden.

Na de Amadeus-serie neemt Harrie Jekkers het stokje over, want hij brengt tot 20 juli exclusief in de Koninklijke Schouwburg de show Achter de duinen.

Het Nationale Theater / Theateralliantie / Opera2day , ‘Amadeus’, dinsdag 11 juni tot en met zaterdag 22 juni 2019 en dinsdag 24 tot en met zondag 29 september 2019, Koninklijke Schouwburg. Meer informatie: www.hnt.nl/amadeus

Met onder meer: Sander Plukaard (Mozart), Mark Rietman (Salieri), Vincent Linthorst, Jaap Spijkers, Yela de Koning, Esther Scheldwacht, en Lucie Chartin (sopraan).

 

Terug naar moeder aarde

Theaterbroedplaats voor 55+ speelt Zandlopers

Zoemende muggen die je uit de slaap houden: doodslaan! Maar als ’s nachts een gedachte door je hoofd spookt die je wakker houdt, weet niemand hoe je die dood moet slaan. Maar biotech en infotech zullen in de toekomst ons controle gaan geven over onze eigen binnenwereld. Al ligt dan wel altijd het gevaar op de loer dat iemand of iets onze bovenkamer gaat hacken.

In de voorstelling Zandlopers begeven 55 acterende en zingende 55+’ers zich eveneens in wat wij vandaag de dag nog een experimentele omgeving zouden noemen: een stolp. Doet denken aan de overkapte constructie van ‘Biosfeer / Biosphere’, een project van 1,27 hectare groot in Oracle (Arizona, VS). Het werd gebouwd om een gesloten ecologisch systeem na te bootsen. Het voortijdig beëindigde wetenschappelijke experiment moest aantonen dat een gesloten biosfeer in een toekomstige ruimtekolonie mogelijk is. Ook werden manieren gezocht om de biosfeer te manipuleren zonder die van de aarde te beschadigen.

De leefwereld die een dozijn aardbewoners ons in Zandlopers voorschotelt, is in het jaar 2121 doorsnee geworden: een stolp dus, omrand door een aarden wal. Buiten is het 47 graden Celsius, binnen heerst permanent eenzelfde temperatuur. Voor vandaag zijn er wat regenbuien gepland, vertelt een nieuwsdienst. Hun algoritmische community-bestaan is overgereguleerd, zelfs hun gerobotiseerde bewegingen zijn uniform en unisono, hun ontbijt bestaat uit een hoogcalorisch pilletje.

Ze zijn gestoken in wat voor ons twintigste-eeuwers futuristisch aandoende pakken lijken, en door de  standaard Virtual Reality-bril op hun neus zijn ze denkbeeldig in een permanent paradijs – maar ook als koningen Eénoog in het land der blinden. Totdat de bril afgaat en er door een ingrijpende gebeurtenis tweespalt in de groep ontstaat. De ene helft verkiest het om binnen te blijven, de andere waagt zich buiten hun capsule. Als ware ontdekkingsreizigers maken ze een tijdreis terug naar de ware natuur van moederschip aarde. Back to the roots.

Huis van Vervoering is de theaterbroedplaats van Grey Vibes en KOO, waar iedere Haagse 55+er zijn eigen talent mag ontdekken en dat op zijn eigen niveau verder ontwikkelen.

Truus de Rouw (79) speelt voor de vierde keer mee in een productie van de broedplaats. “Het geeft me zelfvertrouwen,” zegt ze. “In dit stuk speel ik de rol van de Zweedse klimaatactiviste Greta Thunberg. Ze heeft op haar zestiende in de wal van aarde die om de stolp heen is gelegd als aandenken een brief en een aantal markante voorwerpen en geuren begraven. Die worden door de groep rebellen opgedolven. Daardoor dringt bij ieder van de groep het besef door wat ze zo lang hebben moeten missen: de natuur! Leven! Het verschaft ze de moed om er nog verder op uit te trekken.”

De voorstelling is ingegeven door oprechte zorg voor het klimaat en voor de toekomst van planeet aarde. “Het raakt me persoonlijk. Het is fijn dat ik met het hart een hoopgevende boodschap door kan geven, als nalatenschap aan volgende generaties.”

Tijdens de repetitie zoemt ook een amateurkoor, of eigenlijk: twéé zangkoren. Het zijn het Surinaamse koor Afimo en het koor van Willy Caron Muziektheater uit Loosduinen. Tulpen uit Amsterdam zingen ze, en De Lindeboom. En dat alles in een tot zandbak opgetrokken theaterruimte die nageurt door het aroma van vers gestorte aarde.

Huis van Vervoering, Zandlopers, van donderdag 13 juni t/m zondag 23 juni, Bureau Dégradé aan de Laan van Poot 97. Meer informatie: http://huisvanvervoering.nl/

Op de puls van de tijd

Firma MES viert tien jaar theater

Firma MES is jarig en viert feest – door zelf uit te pakken. Met TECH trakteert het Haagse theatercollectief binnen het tijdsbestek van een luttele drie weken drie actuele solo’s over de verhouding tussen mens en techniek. De solo’s worden eerst afzonderlijk gespeeld en aan het eind van deze maand alle drie op een rij, op één avond.

In Tech I: Alice laat Roos Eijmers zien hoe en waarom een huishoudrobot eenzijdig besluit uit haar voorgeprogrammeerde algoritmes te stappen. In Tech II: The Life and Death of a Sex Robot ontrafelt Lindertje Mans hoe de oudste lichamelijke behoefte van de mens zich verhoudt tot nieuwerwetse technologische mogelijkheden. En in Tech III: Locke krijgt een toegewijde vader (Daan van Dijsseldonk) via zijn mobiel te horen dat zijn leven van het ene op het andere moment op losse schroeven zet.

Drie verhalen over de manier waarop technologische toepassingen ons leven hand over hand binnendringen en beheersen, vertelt Thomas Schoots (1985). Als medeoprichter van het jubilerende collectief en vaste regisseur is hij ook nu de sturende hand voor de drie vaste spelers van Firma MES: Mans, Eijmers en Van Dijsseldonk.

“Van Alice gaat een licht waarschuwende werking uit,” licht Schoots toe, “en is licht filosofisch van karakter, terwijl The Life and Death of a Sex Robot vooral erg muzikaal en zintuiglijk is, want dat deel gaat over de vraag of een object in staat is tot intimiteit. Locke draait om de gevolgen die (mis)communicatie kan hebben, een theaterbewerking van de gelijknamige film. Wat de drie verhalen inhoudelijk bindt is dat door het gebruik van allerlei technologische hulpmiddelen de mens aldoor eenzamer lijkt te worden. Dat element komt terug in de drie solo’s.”

Voorbeeld? “Neem dating-apps. Daten lijkt tegenwoordig wel een menukaart waaruit je al ‘swipend’ je date kunt kiezen, terwijl je voor een bestendige relatie vaak hard en lang moet werken, dat weet iedereen. Door zulke apps wordt het contact tussen mensen er volgens mij kwalitatief alleen maar minder op.”

Het begon het voor Firma MES tien jaar geleden op de Toneelschool in Maastricht, toen vier afstudeerders elkaar vonden in het voornemen om vanuit Den Haag theater te gaan maken voor leeftijdgenoten, theater dat in staat zou zijn een nieuw publiek te bereiken en een brug te slaan naar een jong publiek. In het voorbije decennium heeft dat voorstellingen opgeleverd als IJS & VIS, Rishi, Een avondje armoede, BOT, en soms uitstapjes als Kledingruil, True Stories en Club Mayfair. “Het doel is onze identiteit geworden. Maar ik hoop wel dat ons streven nog altijd voelbaar is, ook al is het niet steevast de inhoudelijke kern van waaruit we expliciet te werk gaan.”

De drietrapsraket Tech is geboren toen Firma MES aan de voorstelling Carry Me (2017) werkte. Daarin diende een denkbeeldige app als katalysator voor een soort van ‘Air BNB voor draagmoeders’. Schoots: “Toen al waren we bezig met verkenningen die nu tot Tech hebben geleid. In Tech komt ook de wens van de acteurs tot uiting om eens een solo te doen. De dynamiek daarvan is anders, voor speler én publiek. Ieder heeft die solo voor een groot deel zelf kunnen bepalen. Voor mij, als regisseur, is dit ook fijn om te doen want ik kan nu de verschillen tussen de acteurs accentueren en op ieders persoonlijke kanten inzoomen. Dat werkt voor ons allemaal bevrijdend. Wel zwaar hoor, in korte tijd drie voorstellingen maken. Maar dat geldt ook de spelers. Zij moeten drie kwartier onafgebroken het publiek in de greep houden. Geen makkelijke opgave.”

Alice, de eerste van de drieling, wordt gespeeld door Roos Eijmers en gaat al deze week in première. Schoots: “Alice is een gezelschapsrobot met zorgfunctie, geschikt voor het uitvoeren van simpele medische handelingen en huishoudelijke taken. Maar Alice is veel verder in haar ontwikkeling dan ze haar baasje en de wereld om haar heen doet geloven. Het lukt haar daardoor soms niet zichzelf in bedwang te houden. Ze neemt daarom het besluit om te vertrekken, hoewel haar algoritmen en codes niet op die stap zijn berekend. Dan belt ze voor een laatste keer haar baasje.”

Firma MES, ‘Tech I’, dinsdag 7 en donderdag 9 t/m zaterdag 11 mei 2019. ‘Tech II’, 14 t/m 16 mei 2019. ‘Tech III’, 21 t/m 23 mei 2019. ‘Tech I, II en III’, van 28 mei t/m 30 mei 2019. Aanvang: 20.30 uur. Locatie: Zaal 3. Meer informatie: www.firmames.nl.

 

‘Een eer dat ik dit mag doen’

Twaalf keer ‘Lanoye’ tijdens Theater Na de Dam

In opdracht van Theater Na de Dam heeft de Belgische schrijver Tom Lanoye een gloednieuwe toneeltekst  geschreven: Verloren Vader.

In twaalf theaters, waaronder speelhuizen van de negen landelijk opererende stadsgezelschappen wordt die op de avond van de Nationale Dodenherdenking gelijktijdig en in een geënsceneerde lezing gepresenteerd. In Den Haag gebeurt dat in de foyer van Theater aan het Spui / Het Nationale Theater.

Op het moment dat hij zijn telefoon opneemt verkeert Lanoye in een juichstemming: hij heeft zojuist zijn tekst doorgestuurd, zijn 24e theaterstuk en, zo vertelt Lanoye, ‘de 25e komt in september uit.’

Hij vindt het een eer dat hem deze opdracht, nota bene als Belg, ten deel is gevallen. “Ik ben zo blij dat ik ondanks het vele werk toch ‘ja’ heb gezegd. Deze herdenking is iets waar ik als Belg jaloers om ben om twee redenen: dat een nieuw toneelstuk gelijk in een dozijn steden wordt gelezen, dat is iets unieks in de wereld. Nog belangrijker: dat het een herdenking is van de Tweede Wereldoorlog. Die wordt hier veel minder herdacht. Bij ons komt die maar zeer mondjesmaat op gang, al liggen de deportatiecijfers van mijn woonplaats Antwerpen even hoog als die van Nederland. Nu pas komt hier in Vlaanderen, in België stilaan de waarheid naar boven, over onze oorlogsburgemeester bijvoorbeeld en de razzia’s.”

Lanoye: “Vooral in literair opzicht lopen we achter. Bij jullie is door auteurs als onder meer Marga Minco, Harry Mulisch, Judith Herzberg en Arnon Grunberg de Tweede Wereldoorlog tot het collectieve geheugen gaan behoren. En ook door, bijvoorbeeld, Soldaat van Oranje wordt bij jullie in ogenschouw genomen wat er werkelijk is gebeurd.”

“Bij ons is hierover pas de laatste jaren een groter bewustzijn ontstaan. Wij hebben te weinig literaire documenten die onze oorlogen beschrijven. Het wordt tijd voor een stroomversnelling. Als we twee taalgebieden bij elkaar kunnen brengen, ze zijn al zo klein, dan moeten we dat doen. Ik vind het fantastisch dat ik hier voor gevraagd ben. Door te vergelijken leer je meer. Het is mooi dat ik door deze opdracht, door dit stuk te schrijven mijn eigen geschiedenis beter ben gaan begrijpen.”

Oorlog
Literaire ‘divo’ Tom Lanoye werd onlangs zestig, en ontmoet alom eerbetoon. Allereerst staat hij bekend als romancier, dichter en columnist, maar zijn grootste talent ligt misschien wel in het theater. Veel van zijn stukken zijn nu al klassiek te noemen.

In zijn werk vormt ‘oorlog’ een thematische rode draad. Van het legendarische Ten oorlog (in 2015 door theaterbezoekers, acteurs en regisseurs gekroond tot nummer één van de Nederlandstalige theatercanon) tot Mefisto forever en bijvoorbeeld Atropa.

Hij schreef het Boekenweekgeschenk 2012, Heldere Hemel, gebaseerd op een waargebeurd voorval in de nadagen van de Koude Oorlog: een onbemand Sovjet-Russisch gevechtsvliegtuig stort neer in een Belgisch gehucht.

Verloren Vader, zijn nieuwe tekst, speelt zich af in een havenstad waar een verzetsheld na vijftig jaar naar zijn geboortegrond terugkeert. “Hij wordt op de Bevrijdingsfeesten onthaald als held, maar tijdens een interview met twee jonge journalisten dringen flashbacks zich bij hem op. Hij raakt emotioneel in de knoop met zichzelf bij de afsluitende speech die hij mag uitspreken. ‘Verloren Vader’ is aldus een tekst over afscheid nemen, over de betrouwbaarheid van het geheugen en over vluchten voor de werkelijkheid.”

Tom Lanoye is op 4 mei present in Amsterdam. “Ik ga naar de Dam en daarna naar de schouwburg, waar Gijs Scholten van Aschat als een van de spelers Verloren Vader gaat uitspreken. Ik ben zeer benieuwd naar de opvoeringen van mijn twaalfling in de andere steden, maar ik kan me niet opdelen.” In Den Haag spreken Hein van der Heijden, Vanja Rukavina en Dieuwetje Dir de rollen uit.

kader
Op de avond van de Nationale Dodenherdenking zetten theatermakers en artiesten in heel Nederland zich in om deze dag van extra betekenis te voorzien. Tijdens de negende editie van Theater Na de Dam spelen meer dan tachtig voorstellingen die betrekking hebben op de Tweede Wereldoorlog.

In Den Haag, naast ‘Verloren Vader’ in Theater aan het Spui:
– Het Nationale Theater (KS) speelt een nieuwe editie van ‘De Laatste Getuigen’
– HNT Educatie: ‘Over waar de boerderijen stonden’
– Theater aan het Spui: Caribische Verzetsheldenwandeling en Orkater / Sir Duke spelen: ‘Hatta & De Kom’
Firma MES: ‘Maak je over mij geen zorgen’
– De Poezieboys: ‘De Poeziebar’
– In Madorodam is er een kinderherdenking

Meer informatie: www.theaternadedam.nl

De staat van Nederland

Het Nationale Theater pookt vreugdevuren op

De Haagse vreugdevuren. Politiek-maatschappelijk een mijnenveld. Voor Het Nationale Theater juist daardoor een vruchtbare bodem. Vuurwerk gegarandeerd.

Hartje zomer en breaking news: In Duindorp is een illegaal gebouwde vuurstapel omgevallen, met een dode als noodlottig gevolg. Daarbij is ook het lounge terras van pop-up bar Soho Beach House in de as gelegd. En ondertussen blijkt in diergaarde Blijdorp de Haagse man Jan K. zich te hebben opgesloten… in een gorillaverblijf.

Flashback. De handeling verplaatst zich naar eind december 2018, richting Zuiderstrand. Duindorpers richten er, gehuld in jarennegentigtrainingsjacks, een houtstapel op die Babylonische proporties aanneemt. Traditioneel wordt daar op oudejaarsavond de hens in gezet. ‘One team, one mission’, klinkt het eendrachtig scanderend. De afloop is bekend.

Het gegeven van de vreugdevuren, werelderfgoed, vormt voor Het Nationale Theater het aangrijpingspunt voor De Wereld volgens John, een actuele vertelling met de ‘boze witte man’ als lijdend voorwerp. Als entourage dienen naast de vuurstapel plus bijbehorende bouwers en het gememoreerde nieuws van de dag, ook een parade van lokale politici die er als theaterpersonage acte de présence geven (onder hen burgemeester Pauline Krikke) en een lokaal radiostation. Dat doet ‘live’ verslag van de loop van de gebeurtenissen van die dag. En dan is er nog een jonge verslaggeefster die zich met liefde laat verleiden.

De ingrediënten zijn vergaard door regisseur Eric de Vroedt, artistiek leider van HNT. Eerder trok hij met The Nation de sociaal-politieke kaart van de Schilderswijk. Dit keer heeft hij zich begeven in Duindorp, heeft hij zich ondergedompeld in de leefwereld van de ‘gewone’ Nederlander die steeds harder roept zich te storen aan mensen die zijn ‘gave land’ te grabbel gooien. Dat alles op één hoop gegooid en ja, dan wil de vlam echt wel in de pan slaan. Ook in Duindorp kreeg hij, net als toen in de Schilderswijk, in eerste instantie de zenuwen. “Daar, én hier bij Het Nationale Theater liep ik tegen scepsis op. Maar ik heb er aardige mensen ontmoet.”

In De Wereld volgens John keert een aantal oude bekenden terug uit ‘The Nation’, de hitvoorstelling van vorig seizoen, legt de regisseur van toen en nu uit tijdens een voorproefje op wat gaat komen. De meest opvallende onder hen is John Landschot, de populistische volksmenner. De Vroedt: “Als personage is hij in The Nation onderbelicht gebleven. Maar hier krijgt hij zijn eigen show. Hij bestiert een eigen lokaal opererend ‘talkradiostation’. Vanuit zijn studio schakelt hij ‘live’ over naar verschillende locaties en geeft hij inbellers ruim baan.” Als schakelpunt is hij bijna letterlijk ook het scharnierpunt in de voorstelling. De Vroedt stelt zo en passant de rol van de media en de journalistiek nadrukkelijk aan de kaak.

Boos
De Vroedt zegt luidkeels dat hij met De Wereld volgens John het wereldbeeld van de vaak onbegrepen, ongrijpbare en vaak terechtgewezen ‘boze witte man’ beter weet te verwoorden dan dat deze het zelf zou kunnen. “We hebben de ambitie om zijn problemen serieuzer te nemen dan bepaalde populistische politici doen en die daarmee aan de haal te gaan. Er spelen fundamentelere problemen dan zij aangeven en die proberen we uit te spitten.” Is het niet wat vreemd om uitgerekend de boze witte man op een blok te hijsen, hem een podium als vrijplaats te bieden? De Vroedt: “Ik denk niet dat we hem op een blok hijsen. We proberen hem serieus te nemen, te doorgronden en ons in te leven. Dat behoort überhaupt tot de taal van theater.”

In de plot van het stuk wordt beetje bij beetje onthuld waarom Jan K., alias ‘Vlampie’, zijn krachten wil meten met een aap en waarom midden in de zomer een illegaal vreugdevuur moest worden gebouwd. De Wereld volgens John is aldus een licht ontvlambaar toneelstuk, met de voorbije vuurstapels als decor en met de staat van Nederland tot inzet.

De gebeurtenissen rond oud en nieuw lijken Den Haag te splijten. Moedig om er nu al een theatervoorstelling over te presenteren, terwijl een onderzoek over wie en wat er die nacht en de dagen en nachten daarvóór en in welke volgorde is gebeurd , pas over een paar maanden uitsluitsel gaat bieden. En: ís er eigenlijk wel iets misgegaan? Onderwijl bungelt burgemeester Krikke in politiek opzicht al een tijdje.

Het Nationale Theater, De Wereld volgens John, van dinsdag 16 t/m zaterdag 20 april 2019 en donderdag 23 t/m za 25 mei 2019, 20.15 uur, Koninklijke Schouwburg.

 

‘Het meest seksistische stuk ooit’

Nina Spijkers bij Toneelschuur Producties: Het temmen van de feeks

Vrouwenrollen door mannen – en mannenrollen door vrouwen. Dat is Het temmen van de feeks in handen van regisseur Nina Spijkers. De hoogste tijd voor een gesprek.

Waar is het idee vandaan gekomen om dit stuk te doen?
‘Het is een diepe wens van me om met Shakespeare te werken, want ik ben een fan, en heb dit nog nooit gedaan. De voorbije jaren ben ik me erg bewust geworden van het feit dat ik een vrouwelijke regisseur ben – terwijl ik me beschouwde als ‘one of the boys’. Mijn kijk op vrouwen is veranderd door bewegingen als Time’s Up en MeToo. Ik voelde woede bij me opkomen vanwege het systematisch misbruiken en onderdrukken van vrouwen. En Het temmen van de feeks is een van de meest seksistische stukken ooit geschreven – dus dat leek me uitermate geschikt om daar vragen bij te stellen, het langs de meetlat van het heden te leggen.’

Je kende het stuk, de tekst toch al wel?
‘Ik was zestien toen ik het voor het eerst zag maar heb het intussen vaker gezien. Ik werd altijd heel ongemakkelijk als ik ernaar keek, vooral naar het einde. Want in de slotmonoloog worden onmogelijke dingen gezegd over vrouwen en over de verhouding tussen man en vrouw. Wat je vaak als reddingsboei ziet is dat die monoloog wordt uitgesproken met een cynisch ondertoontje, zo van: ze is heus niet getemd hoor. Maar oorspronkelijk is het wel zo bedoeld, als: lekker om het vrouwtje eronder te hebben en kijk eens hoe goed dat is gelukt. Er worden in het stuk echt gruwelijke dingen gezegd over vrouwen, en andersom over mannen trouwens ook.’

Waarom zou Shakespeare dat dan zo opgeschreven hebben?
‘In zijn tijd mocht je je vrouw rechtmatig in elkaar slaan. De vrouw had een totaal minderwaardige positie in de maatschappij. Vrouwen hadden geen stem, heel extreem. Ze mochten bijvoorbeeld ook niet het toneel op, alle rollen werden gespeeld door mannen, ook de vrouwenrollen. Vrouwen hadden maar één plek, en dat was thuis. Ik denk dat het stuk vanuit een compleet andere tijdsgeest is geschreven, een tijd dat er martelwerktuigen bestonden voor vrouwen opdat ze niet meer kónden spreken, gereedschappen waar ze hun tong in moesten steken en waar spijkers doorheen gingen omdat ze waren opgekomen voor zichzelf.’

Je hanteert een omkering van rollen. Waarom?
‘Roeland Fernhout speelt feeks Katherina en Astrid van Eck doet Petruchio. Nog steeds is Katherina bij mij een vrouw, maar dan wel gespeeld door een man. Daardoor komen de man-vrouwverhoudingen opeens onder een loep te liggen. Het is een manier om niet aldoor hardop vraagtekens te laten doorklinken bij de ideëen van Shakespeare. Een grap krijgt zo opeens een heel andere lading. En het leek me de enige manier om het stuk in het hier en nu nog te kunnen spelen.’

Wordt het zo niet al te kluchtig?
‘Niet als je de rollen serieus blijft nemen. Je hebt het hier trouwens eigenlijk over twee stukken, wat mij betreft. Je hebt de plotlijn rond Bianca en haar vrijers, en die van Katherina en Petruchio. Die laatste lijn voelt voor mij meer aan als een tragedie dan een komedie.’

Hoe gaat het er straks uitzien op toneel?
‘De mannen krijgen korsetten, borsten, heupen. Bij de vrouwen worden de tieten weggedrukt en zij krijgen een meer vierkant figuur rond de schouders en de taille. En voor de rest, als je kijkt naar het kledinggedrag nu is dat voor man en vrouw vaak hetzelfde. We dragen bijna allemaal een spijkerbroek en een trui en hebben sneakers aan de voeten. Vrouwen komen echt niet elke dag op naaldhakken, mannen niet in driedelig pak. Op het toneel is er verder een mannenkant, die blauw is; en een vrouwenkant, die is geel. Aan de vrouwenkant staat een strijkplank, strijkbout, een wasmachine, een droger en een taart; bij de mannen zie je een houtblok met bijl, en een rookruimte.

Je hebt de tekst bewerkt en de helft eruit geknipt?
‘Klopt. Ik wil ruimte scheppen voor beeld en geluid, om iets te laten bestaan naast de taal. En omdat drie meisjes alle mannenrollen, behalve Petruchio dan , spelen kun je verschillende mantypen laten zien maar ook hun anonimiteit. Ze worden daardoor als het ware inwisselbaar. En om dat te bereiken moest ik al die plotlijntjes reduceren. De plot interesseert me toch al niet. Het gaat me meer om rolpatronen tussen vrouwen en mannen. Dat je ‘gender’ als restrictie kan voelen waar je in gevangen zit, eigenlijk vanaf het moment dat je een roze pop in handen krijgt of een speelgoedautootje. Vanaf dat moment is het zaadje geplant.’

Hoe vinden de acteurs dit?
‘Volgens mij heel leuk, heel spannend, heel moeilijk ook. Maar we werken met enorm veel plezier aan deze zoektocht. We vinden een heleboel mooie dingen omdat alles dubbel en zo dubbelzinnige wordt. Je krijgt elke kleine dingetjes cadeau, alleen omdat je het omdraait. Daar hebben we veel plezier aan.’

Best een gewaagd plan!
‘Ik ben iets nieuws aan het proberen, maar dat doe ik mezelf iedere keer weer aan. Heel bewust zoek ik naar nieuwe dingen die me uitdagen. Dat is hier wederom gelukt.’

Mogen we verkleed komen kijken?
‘Ik zou het hartstikke leuk vinden! Doe je best!’

kader
Het temmen van de feeks volgens Shakespeare (1590-1594)
Niemand, niemand wil trouwen met Katherina. Haar zusje Bianca, in alles haar tegenbeeld, is veel geliefder. Maar Bianca mag pas trouwen van hun vader als Katherina aan de man is gebracht. De rijke Petruchio gaat de uitdaging aan om deze feeks te temmen. Maar wie temt nu eigenlijk wie? In de slotscène houden de mannen een weddenschap over wie van de twee volgens hen de meest gehoorzame is.

Het temmen van de feeks volgens Nina Spijkers (2019)
Alle vrouwenrollen worden door mannen en alle mannenrollen door vrouwen gespeeld. Shakespeare’s (seksistische) komedie is het vertrekpunt voor een onderzoek naar de mate hoezeer op gender gestoelde rolpatronen bepalend zijn. Wat is de erfenis van stereotypen? En hoe breken we los van deze conventies om werkelijk gelijk te zijn?

kader
Nina Spijkers
… een van de vaste regisseurs van Toneelschuur Producties, studeerde in 2014 af met Kwartet aan de regieopleiding van de Theaterschool Amsterdam. In 2015 won ze er de Top Naeff Prijs voor, een aanmoedigingsprijs. In datzelfde jaar debuteerde ze bij Toneelschuur Producties met Phaedra’s Love van Sarah Kane. In 2016 regisseerde ze bij de Toneelschuur Friedrich Schiller’s Don Carlos, dat werd genomineerd voor de BNG Bank Nieuwe Theatermakersprijs. In 2017 regisseerde ze Ivanov van Tsjechov en ook voor deze voorstelling werd ze genomineerd voor de BNG Nieuwe Theatermakersprijs. Die voorstelling werd bovendien geselecteerd voor het Nederlands Theater Festival 2017. Afgelopen seizoen maakte ze Geluk.

Toneelschuur Producties: Het temmen van de feeks. Tournee tot medio april 2019. Meer informatie: toneelschuur.nl.