‘Het meest seksistische stuk ooit’

Nina Spijkers bij Toneelschuur Producties: Het temmen van de feeks

Vrouwenrollen door mannen – en mannenrollen door vrouwen. Dat is Het temmen van de feeks in handen van regisseur Nina Spijkers. De hoogste tijd voor een gesprek.

Waar is het idee vandaan gekomen om dit stuk te doen?
‘Het is een diepe wens van me om met Shakespeare te werken, want ik ben een fan, en heb dit nog nooit gedaan. De voorbije jaren ben ik me erg bewust geworden van het feit dat ik een vrouwelijke regisseur ben – terwijl ik me beschouwde als ‘one of the boys’. Mijn kijk op vrouwen is veranderd door bewegingen als Time’s Up en MeToo. Ik voelde woede bij me opkomen vanwege het systematisch misbruiken en onderdrukken van vrouwen. En Het temmen van de feeks is een van de meest seksistische stukken ooit geschreven – dus dat leek me uitermate geschikt om daar vragen bij te stellen, het langs de meetlat van het heden te leggen.’

Je kende het stuk, de tekst toch al wel?
‘Ik was zestien toen ik het voor het eerst zag maar heb het intussen vaker gezien. Ik werd altijd heel ongemakkelijk als ik ernaar keek, vooral naar het einde. Want in de slotmonoloog worden onmogelijke dingen gezegd over vrouwen en over de verhouding tussen man en vrouw. Wat je vaak als reddingsboei ziet is dat die monoloog wordt uitgesproken met een cynisch ondertoontje, zo van: ze is heus niet getemd hoor. Maar oorspronkelijk is het wel zo bedoeld, als: lekker om het vrouwtje eronder te hebben en kijk eens hoe goed dat is gelukt. Er worden in het stuk echt gruwelijke dingen gezegd over vrouwen, en andersom over mannen trouwens ook.’

Waarom zou Shakespeare dat dan zo opgeschreven hebben?
‘In zijn tijd mocht je je vrouw rechtmatig in elkaar slaan. De vrouw had een totaal minderwaardige positie in de maatschappij. Vrouwen hadden geen stem, heel extreem. Ze mochten bijvoorbeeld ook niet het toneel op, alle rollen werden gespeeld door mannen, ook de vrouwenrollen. Vrouwen hadden maar één plek, en dat was thuis. Ik denk dat het stuk vanuit een compleet andere tijdsgeest is geschreven, een tijd dat er martelwerktuigen bestonden voor vrouwen opdat ze niet meer kónden spreken, gereedschappen waar ze hun tong in moesten steken en waar spijkers doorheen gingen omdat ze waren opgekomen voor zichzelf.’

Je hanteert een omkering van rollen. Waarom?
‘Roeland Fernhout speelt feeks Katherina en Astrid van Eck doet Petruchio. Nog steeds is Katherina bij mij een vrouw, maar dan wel gespeeld door een man. Daardoor komen de man-vrouwverhoudingen opeens onder een loep te liggen. Het is een manier om niet aldoor hardop vraagtekens te laten doorklinken bij de ideëen van Shakespeare. Een grap krijgt zo opeens een heel andere lading. En het leek me de enige manier om het stuk in het hier en nu nog te kunnen spelen.’

Wordt het zo niet al te kluchtig?
‘Niet als je de rollen serieus blijft nemen. Je hebt het hier trouwens eigenlijk over twee stukken, wat mij betreft. Je hebt de plotlijn rond Bianca en haar vrijers, en die van Katherina en Petruchio. Die laatste lijn voelt voor mij meer aan als een tragedie dan een komedie.’

Hoe gaat het er straks uitzien op toneel?
‘De mannen krijgen korsetten, borsten, heupen. Bij de vrouwen worden de tieten weggedrukt en zij krijgen een meer vierkant figuur rond de schouders en de taille. En voor de rest, als je kijkt naar het kledinggedrag nu is dat voor man en vrouw vaak hetzelfde. We dragen bijna allemaal een spijkerbroek en een trui en hebben sneakers aan de voeten. Vrouwen komen echt niet elke dag op naaldhakken, mannen niet in driedelig pak. Op het toneel is er verder een mannenkant, die blauw is; en een vrouwenkant, die is geel. Aan de vrouwenkant staat een strijkplank, strijkbout, een wasmachine, een droger en een taart; bij de mannen zie je een houtblok met bijl, en een rookruimte.

Je hebt de tekst bewerkt en de helft eruit geknipt?
‘Klopt. Ik wil ruimte scheppen voor beeld en geluid, om iets te laten bestaan naast de taal. En omdat drie meisjes alle mannenrollen, behalve Petruchio dan , spelen kun je verschillende mantypen laten zien maar ook hun anonimiteit. Ze worden daardoor als het ware inwisselbaar. En om dat te bereiken moest ik al die plotlijntjes reduceren. De plot interesseert me toch al niet. Het gaat me meer om rolpatronen tussen vrouwen en mannen. Dat je ‘gender’ als restrictie kan voelen waar je in gevangen zit, eigenlijk vanaf het moment dat je een roze pop in handen krijgt of een speelgoedautootje. Vanaf dat moment is het zaadje geplant.’

Hoe vinden de acteurs dit?
‘Volgens mij heel leuk, heel spannend, heel moeilijk ook. Maar we werken met enorm veel plezier aan deze zoektocht. We vinden een heleboel mooie dingen omdat alles dubbel en zo dubbelzinnige wordt. Je krijgt elke kleine dingetjes cadeau, alleen omdat je het omdraait. Daar hebben we veel plezier aan.’

Best een gewaagd plan!
‘Ik ben iets nieuws aan het proberen, maar dat doe ik mezelf iedere keer weer aan. Heel bewust zoek ik naar nieuwe dingen die me uitdagen. Dat is hier wederom gelukt.’

Mogen we verkleed komen kijken?
‘Ik zou het hartstikke leuk vinden! Doe je best!’

kader
Het temmen van de feeks volgens Shakespeare (1590-1594)
Niemand, niemand wil trouwen met Katherina. Haar zusje Bianca, in alles haar tegenbeeld, is veel geliefder. Maar Bianca mag pas trouwen van hun vader als Katherina aan de man is gebracht. De rijke Petruchio gaat de uitdaging aan om deze feeks te temmen. Maar wie temt nu eigenlijk wie? In de slotscène houden de mannen een weddenschap over wie van de twee volgens hen de meest gehoorzame is.

Het temmen van de feeks volgens Nina Spijkers (2019)
Alle vrouwenrollen worden door mannen en alle mannenrollen door vrouwen gespeeld. Shakespeare’s (seksistische) komedie is het vertrekpunt voor een onderzoek naar de mate hoezeer op gender gestoelde rolpatronen bepalend zijn. Wat is de erfenis van stereotypen? En hoe breken we los van deze conventies om werkelijk gelijk te zijn?

kader
Nina Spijkers
… een van de vaste regisseurs van Toneelschuur Producties, studeerde in 2014 af met Kwartet aan de regieopleiding van de Theaterschool Amsterdam. In 2015 won ze er de Top Naeff Prijs voor, een aanmoedigingsprijs. In datzelfde jaar debuteerde ze bij Toneelschuur Producties met Phaedra’s Love van Sarah Kane. In 2016 regisseerde ze bij de Toneelschuur Friedrich Schiller’s Don Carlos, dat werd genomineerd voor de BNG Bank Nieuwe Theatermakersprijs. In 2017 regisseerde ze Ivanov van Tsjechov en ook voor deze voorstelling werd ze genomineerd voor de BNG Nieuwe Theatermakersprijs. Die voorstelling werd bovendien geselecteerd voor het Nederlands Theater Festival 2017. Afgelopen seizoen maakte ze Geluk.

Toneelschuur Producties: Het temmen van de feeks. Tournee tot medio april 2019. Meer informatie: toneelschuur.nl.

Advertenties

‘We moeten imperfect willen blijven’

International Theatre Collective Eindhoven schetst toekomstbeeld in (DE)HUMANIZE

Eeuwig leven. Droombeeld of doemscenario? International Theatre Collective Eindhoven (ITCE) maakt er met (DE)HUMANIZE een (Engelstalig) toneelstuk over.

Over pakweg 30 jaar kan onsterfelijkheid realiteit zijn, voorspelt futuroloog Ian Pearson. Anders geformuleerd: als je onder de 40 bent zal je waarschijnlijk nooit sterven. Ander voorbeeld: In 1997, toen al, werd het schaap Dolly gekloond uit een volwassen uiercel.

Eind november nog werd de wereld verrast (volgens sommigen: opgeschrikt) door de aankondiging dat er in China genetisch gemanipuleerde baby’s ter wereld zijn gebracht. Hun genetische verandering zal worden doorgegeven aan hun nageslacht. Als ergens tijdens het klusje een schadelijke fout is geslopen, treft die straks ook al hun nakomelingen. Die kun je dan natuurlijk weer genetisch wegmoffelen. Maar het is ook mogelijk om erfelijke ziekten of defecten weg te knippen uit het menselijk genoom. Dat is dan een stap verder op weg naar de supermens en een leven in perfectie tot in een zekere hemelse eeuwigheid.

‘Nog even en we kunnen kiezen hoelang we willen leven, straks is alles vervangbaar aan en in ons. Maar wat maakt ons tot mens? (DE)HUMANIZE werpt deze vraag op in een tijd dat we het moment van onsterfelijkheid met rasse schreden naderen,’ vertelt regisseur Geert Niland van ITCE.

De literatuurgeschiedenis is gevuld met verhalen over het verlangen naar onsterfelijkheid, van Gilgamesj tot Odysseus en Achilles. We willen immers controle houden over wie of wat we zijn, en over hoe we onszelf kunnen verbeteren.

‘De vraag die daarbij hoort, is hoever we gaan – als we het menselijke aspect tenminste niet uit het oog willen verliezen. Het streven naar een verbeterde, perfect geconstrueerde hightech versie van de mens is wellicht een kardinale fout want dan verliezen we wat wezenlijk is: het verlangen naar verandering. En daarmee verliezen we meer dan ons lief is. In (DE)HUMANIZE zijn mensen daarom omgeven door mogelijkheden, maar niet in staat te kiezen. Dit stuk gaat over wat onze identiteit als mens bepaalt.’

Futurologische bespiegelingen en vragen rond onsterfelijkheid, vergankelijkheid en identiteit vormden bij Niland en zijn spelersgroep de actuele aanleiding voor het maken van dit stuk.

‘Maar ook de factor dat Eindhoven een hightech stad is. De meesten van onze acteurs hebben affiniteit met techniek en wetenschap. Het zijn internationals, expats die zelf of via hun partner verbonden zijn aan een werkkring in de hightech sector hier in het Eindhovense. In (DE)HUMANIZE staan straks dan ook negen nationaliteiten naast elkaar op de vloer.’

Stephan van Mierlo – in het dagelijks leven financieel analist – speelt de rol van Joseph/Josephine. Een genderzoekende hij/zij. Van Mierlo: ‘Hij/zij is iemand die zijn/haar identiteit aan het zoeken is en zich onder een nieuwe naam opnieuw probeert uit te vinden. Hij/zij leeft als een kluizenaar, wil rust vinden, weg uit het oude drukke leven waarin iedereen aldoor wil verbeteren en vooruitgaan. Dat oude leven wil hij/zij van zich afschudden. Of dat lukt, dat is de vraag.’

De Romeinse Federica di Lodovico neemt in het stuk de gedaante aan van Bette. Federica: ‘Bette heeft een droom die ze moet en zal realiseren. Steeds krampachtiger houdt ze daaraan vast. Haar zus heeft een beperkte levensverwachting en Bette kan daar maar moeilijk mee omgaan. Persoonlijk ben ik het niet met de opvattingen van Bette eens.

Geert Niland: ‘Een constante in mijn regies is de vraag naar wat identiteit is, naar wat bepalend is voor jou als mens, als individu. Als regisseur kan ik verschillende karaktertrekken van een en hetzelfde personage in extremis tegenover elkaar zetten, waardoor dat personage zich steeds verschillend aan het publiek presenteert. Als toeschouwer moet je daar in je hoofd dan mee puzzelen.’

‘Ja, wat is identiteit? In (DE)HUMANIZE zie je iemand die, zolang zij niet spreekt, onzeker is, maar zodra ze het woord heeft opeens de stelligheid van een tweet of post op facebook betrekt. Zulke verschillen zie je dagelijks om je heen en die intrigeren me. Wat ons definieert? Ik heb op die vraag zelf niet meteen een antwoord, ook doordat het bij ‘identiteit’ om iets ongrijpbaars gaat.’ Nadenkend: ‘Wellicht is het antwoord om steeds te blijven zoeken.’

‘Om te groeien moet je het gevoel hebben dat het ook echt beter met je kan, of je huidige staat niet strookt met wat je zou willen zijn. Ik denk dat we als soort én als individu imperfect moeten willen blijven. Alleen dan kunnen we onszelf als soort blijvend doorontwikkelen.’

Vele wetenschappelijke inzichten uit de vorige eeuw hebben inmiddels geleid tot het reële streven naar de maakbare mens. ‘Aan mezelf merk ik dat ik het axioma van de zichzelf verbeterende mens, de ‘homo meliorem’, ongemerkt volledig heb overgenomen: voortdurend wil ik mezelf verbeteren, bekritiseren, reflecteren op mezelf, een betere versie maken uit mezelf. Door deze voorstelling te maken zie ik me weer teruggeworpen op het dualistisch mensbeeld; de mens als imperfect vat van tegenstellingen. Daarmee dealen is niet gemakkelijk; je wil én verbeteren, én je weet dat je daarmee iets verliezen kunt…’

‘Wat ik aan mezelf zou willen verbeteren? Mijn uitspraak van het Nederlands en Engels bijvoorbeeld,’ schatert Federica. Dan: ‘Ik denk niet dat wij mensen tot robots zullen worden, ik denk meer aan de transformatie naar een natuurlijker wezen, een soort plant of boom. Of aan een geheel nieuw soort van wezen dat we nu nog niet kunnen kennen.’

Stephan: ‘Ik denk dat er een keerpunt, een tegenbeweging op gang gaat komen. Dat merk je nu al gebeuren met de opkomst van natuurlijke en biologische producten, en alternatieve leefwijzen en woonvormen. Misschien gaat het met de gentechniek ook wel die kant op. Maar ik denk dat de mens van nature te nieuwsgierig van aard is om ontwikkelingen die binnen bereik zijn, te stoppen.’

Persoonlijk kijkt hij alvast reikhalzend uit naar de mogelijkheid van een eeuwigdurend bestaan op deze aardkloot: ‘Je kunt dan alle talen beheersen en alle landen en steden bezoeken. Je bucket list kun je van a tot z gaan afwerken. Tijd genoeg immers. Lethargie, overbevolking? Zou zomaar kunnen gebeuren.’ Maar het perspectief lonkt.

(DE)HUMANIZE is van woensdag 1 t/m zaterdag 4 mei 2019 te zien in Pand P. Meer informatie en tickets: pand-p.nl.

kader
ITCE is ontstaan vanuit het internationaliseringsprogramma van het Parktheater.

kader
Geert Niland is sinds 1991 werkzaam als regisseur. Hij regisseerde intussen meer dan 100 producties. Teksttoneel, muziektheater, musical en theater voor kinderen/jongeren zijn genres waarin hij zich begeeft. Hij traint acteurs en werkt met professionals, semiprofessionals en amateurs. Daarnaast is hij docent Drama en Communicatie vaardigheden.

 

Mutti Merkel

Nineties Productions & Orkater: Merkel

Vergeet Beyoncé, Lady Gaga en Madonna want: ‘Merkel is hèt vrouwelijke icoon van onze tijd.’ En meteen brandpunt voor een ‘Wagneriaanse electro-opera’.

OpMerkelijk: ‘Ze bezoekt veelvuldig theaters in Berlijn om zich er onder te dompelen in theater en bij voorkeur urenlang en genoeglijk in met name Wagner-opera’s. Ze gaat er vaak incognito naartoe,’ weet Floor Houwink ten Cate, regisseur van Merkel.

‘Als haar lijfwacht niet mee naar binnen wil laat ze hem met een espresso’tje in de hand wachten aan de bar.’ Ze wil maar zeggen: Merkel houdt echt van theater en welzeker van Wagner. ‘Ze heeft geregeld de officiële opening verricht van de Bayreuther Festspiele, het heiligdom voor authentieke uitvoeringen van Wagner-opera’s.’

‘Nederlanders zijn geneigd haar te idealiseren, terwijl in Duitsland veel mensen al langere tijd klaar zijn met haar,’ zegt Floor Houwing ten Cate. ‘Bij Nineties pitchen we altijd onze  ideeën aan elkaar. Daarbij kwamen we te vaak uit op mannelijke iconen. Ik ben geïnteresseerd in vrouwen die door het glazen plafond breken,’Ik wil daarom niet voorbijgaan aan de belangrijkste vrouw van de laatste jaren.’

‘Mutti’. Zo wordt ze liefdevol wijd en zijd,van  oost tot west genoemd – al heeft ze biologisch gezien zelf geen kinderen voortgebracht. Ze groeide op in de voormalige DDR, en koos daar voor een studie in exacte wetenschappen teneinde zich te kunnen onttrekken aan een opgelegd maatschappelijk engagement. Ze studeerde af in kwantumchemie maar vond pas decennia later haar levensbestemming, als politica, net na het vallen van de muur in een herenigd Duitsland, toen de kaarten voor eenieder opnieuw geschud konden worden.

Angela Dorothea Merkel. Ze is de eerste ‘bundeskanzlerin’ van ons buurland en de eerste vrouwelijke partijleider van de christendemocratische CDU. En stilzwijgend ook de ongekroonde koningin van Europa. Naast opper-brexiteer Theresa May is zij zo’n beetje de enige vrouw die gezegend is met gezag in de nog altijd door mannen gedomineerde nationale en Europese politieke arena.

Juist in een tijdsgewricht dat in Europa het populisme allerwegen opstoot, probeert Merkel volk, vaderland én Europa bijeen te houden, en cijfert ze strategisch persoonlijke opvattingen weg ten faveure van een ingevoeld en urgent algemeen belang; van de instorting van Griekenland en de bijkans bijbelse proporties van de vluchtelingenstroom tot het zorgenkind dat het Europa van vandaag is geworden.

Maar ze treedt terug, al is dat pas in 2021, zo maakte ze begin december zelf bekend. Ze heeft er straks zestien dienstjaren als regeringsleider op zitten.

In de dagkoers van de politieke waan ben je na zo’n aankondiging het gezag goeddeels kwijt. Komt een voorstelling rond Merkel dan niet als mosterd na de maaltijd?

‘Nee, helemaal niet,  zegt Floor Houwink ten Cate. ‘Al moesten we gniffelen toen we ervan hoorden. Toen we twee jaar geleden met de voorbereidingen voor dit stuk begonnen dachten we niet dat onze voorstelling hand in hand met de realiteit zou gaan lopen. Het verschaft ons juist een geweldige kans om onszelf af te vragen wat haar nalatenschap is of wordt. In de voorbereiding hebben we biografieën gelezen, tv-interviews gezien en op researchreis naar Berlijn om daar met mensen uit haar omgeving te spreken en meningen over haar te peilen.

Toen zijn we erop uitgekomen dat we met deze voorstelling willen tonen hoe wij ons op persoonlijk niveau tot haar verhouden. Ook werpen we de vraag op wat we met haar vertrek gaan verliezen, en hoe het straks met Europa verder moet. Daarbij werpt ieder van de Nineties persoonlijk een blik in die glazen bol. Noem het een vrije, op Wagner geïnspireerde, operateske oefening op de toekomst.’ Merkel is een zwanenzang, zegt Houwink ten Cate, ‘niet allereerst een eerbetoon.’

Tot voor kort kwam je maar weinig over haar als persoon te weten. ‘Maar nu geeft ze heel persoonlijke interviews, ze lijkt zich na haar bekendmaking vrijer te voelen.’ Ze noemt Merkel een ogenschijnlijk ‘egoloze mens’.

Voor de buitenwacht is ze gesloten geweest, bijna als een oester. Haar pokerface en uniforme kledingstijl, bezorgden haar een koude uitstraling. ‘Nu pas besef ik dat die houding moet zijn voortgekomen uit haar sterke wil om het stereotiepe vrouwbeeld te doorbreken. Neem het beroemde moment dat Berlusconi haar liet wachten. Toch liet ze zich niet kennen. Dat spreekt boekdelen. Ze wil juist door haar houding een lans breken voor vrouw-zijn.’

kader
Vrouwelijke premiers aan de macht in Europa
Margaret Thatcher is in 1979 de eerste vrouwelijke leider van Groot-Brittannië en ook de eerste vrouw die premier wordt van een Europees land. Noorwegen is met Gro Harlem Brundtland in 1981 het tweede land in Europa waar een vrouw tot premier wordt beëdigd. In de daaropvolgende jaren tot en met 2018 hebben in totaal veertien landen een vrouw als premier of als bondskanselier gehad. In december 2018 telde Europa zes vrouwelijke regeringsleiders: in Duitsland, Groot-Brittannië, Noorwegen, Roemenië, Schotland en IJsland.

kader
Nineties Productions
Nineties noemt zich graag een nomadisch theatercollectief. De artistieke kant bestaat uit drie makers, geboren in de jaren tachtig en opgegroeid in de jaren negentig: Floor Houwink ten Cate (1987), Yannick Noomen (1987) en Anne Maike Mertens (1984). Hen bindt een voorliefde om theater te maken voor een nieuw publiek en op verschillende locaties, zoals met Noir en Untitled, 2017. Met Merkel strijkt de groep voor het eerst neer in reguliere theaters.

Merkel
is te zien vanaf eind maart 2019. Meer informatie: op ninetiesproductions.nl en orkater.nl.

 

Ode aan de sukkels van de mensheid

Abattoir Fermé: Drek

Op de belangrijkste dag uit het leven van Mevrouw, de dag dat haar Handleiding voor het Bestaan feestelijk wordt gepresenteerd, is ze pas lang na de wekker wakker. Uitgerekend vandaag, ‘Zal je net zien’, denkt Mevrouw.

Door deze kleine slordigheid heeft ze de boot van het leven gemist. In een oude, afgeragde telefooncel probeert ze er weer grip op te krijgen: ‘‘s Nachts ben ik naar een Ikea-filiaal gegaan / en daar heb ik mijn leven nagespeeld in een modelwoning.’ Van daaruit ziet ze hoe een net iets slankere versie van zichzelf haar plek in de realiteit heeft ingenomen. Maar dan met net iets vollere borsten.

Met Drek speelt Maja Westerveld een spitse, geestige tragedie, een net zo dieptreurige als komische solo van het dagelijks falen. Westerveld is gefascineerd door enkelingen en zonderlingen, en het bijzondere van het doodnormale. Ze houdt van mensen die net onder de melodie zingen, die klein maar dapper uren door supermarkten dwalen en onverrichter zake huiswaarts keren en om de andere week op een verkeerde trein stappen. ‘Drek’ is haar eerste solovoorstelling. Zelf de tekst schrijven, jezelf regisseren en die dan eigenhandig en in je eentje spelen. “Soms betekent dat snijden in eigen vlees,” bekent ze.

Sinds 2017 maakt ze deel uit van de artistieke kern van Abattoir Fermé en ondertussen doorloopt ze er voor een periode van vijf jaar een interne ‘opleiding’ tot regisseur. Ze noemt het een ‘luxepositie’. “Ik werd overvallen door hun voorstelling Chaostrilogie,” herinnert ze zich haar eerste kennismaking met het absurdisme van de Vlamingen.

“Ik raakte daarna in gesprek verwikkeld met hun regisseur Stef Lernous. Er was toen meteen een ‘klik’. Nadat ik als regisseur in Utrecht was afgestudeerd, vroeg hij me deel uit te gaan maken van het collectief.”

Met haar Rotterdamse achtergrond is ze een vreemde eend in de bijt van de artistieke kern van het Mechelse theatercollectief, ook al woont ze al jaren in België, in Mechelen en voordien in Brussel. “Nog altijd is het nu en dan inderdaad wonderlijk hoe het hier in Vlaanderen toegaat,” zegt ze lachend, “en dat komt niet alleen door het type theater dat Abattoir Fermé graag maakt.”

Het collectief bestaat dit jaar 20 lentes. Het doet zich voor als een zevenkoppig monster. Van tekstloze, puur visuele creaties, muziektheater en dans tot teksttheater, jeugdtheater, en theaterbewerkingen uit de wereldliteratuur.

Frontaal, uitbundig, tegendraads, altijd rechtdoor en compromisloos. Confronterend en huiveringwekkend duister somtijds, maar altijd een gevoelige irrationele snaar in de onderbuik rakend.

“Abattoir Fermé maakt theater dat is ingegeven vanuit een bepaald onderbuikgevoel. Dat is typisch Vlaams. Er wordt vaak gezegd dat Vlaamse acteurs ‘vanuit de buik’ spelen, terwijl Nederlandse acteurs dat meer ‘vanuit het hoofd’ zouden doen. Hier is het theater meer in chaos geaard.”

Vlaamse Golf
Het was in de jaren tachtig en negentig dat de zogeheten Vlaamse Golf over Nederland spoelde. De vernieuwingsgezinde theaterbeweging veroverde eerst de kleinere theaters met nu illustere namen als de Blauwe Maandag Compagnie, De Tijd, Akt/Vertikaal (Ivo Van Hove) en, bijvoorbeeld, Cie. De Koe.

Het was de tijd dat de pioniers van toen (Anne Teresa De Keersmaeker, Wim Vandekeybus, Jan Lauwers, Alain Platel, Jan Decorte, Josse De Pauw) niet alleen Nederland aan hun voeten kregen, maar allengs ook heel Europa plat speelden.

De Vlaamse golf is nooit meer weggegaan. Tot op de dag van vandaag zijn vele Vlaamse theatergezelschappen en -collectieven hier kind aan huis, van NTGent en Toneelhuis Antwerpen, tot jeugdtheatergroepen als HetPaleis en de Kopergietery. Met vandaag de dag Abattoir Fermé als meest beruchte, erg lijfelijke en meest eigenzinnige onder het spul.

Drek van Abattoir Fermé is op zaterdag 30 maart 2019 te zien in Zaal 3, Den Haag. Meer informatie: hnt.nl.

 

Hoop in een hopeloze omgeving

De wereld aan je voeten met Explore Festival

Het Explore Festival haalt niet-westers theater naar Nederland. Een goed moment om, al is het maar voor even, uit de eigen bubbel en uit het westerse filter te stappen.

Een jonge generatie kunstenaars uit het wereldtheater strijkt neer in Den Haag. Het Explore Festival geeft een dwarsdoorsnede te zien van het theater zoals dat op dit moment her en der op de aardbol leeft. Het levert perspectieven, opvattingen en vergezichten op uit Brazilië, Senegal, Zuid-Afrika en Argentinië.

Steeds duidelijker komt in de maatschappij een tweedeling naar voren, een tweestromenland van ‘have’s’ en ‘have-not’s’ aan de andere kant. Wereldwijd, ook in Nederland. Voorbeeld: De zesentwintig allerrijksten hebben evenveel aan vermogen in bezit als de armste helft van de wereldbevolking.

Deze editie van het festival, de tweede, gaat niet over mensen die in deze wereld het feestje geven maar vooral over zij die niet zijn uitgenodigd. Niet de machthebbers maar de randfiguren, de uitgeslotenen en de onderdrukten. Mensen die letterlijk op zoek zijn naar een plaats onder de zon, verbinding te voelen  en een groep mensen om op de koffie te kunnen komen. Bovenal geeft het Explore Festival, precies zoals het theaterwetten betaamt, ook veel hartstocht weer. Zoals van het universeel zuchtende gevoelen en verlangen om ‘erbij’ te horen: ‘Longing to belong’. Dat ene, korte zinnetje is brandpunt en bindmiddel voor ‘Explore’. Het verwoordt het universele en diepgevoelde verlangen om dan toch ergens thuis te zijn.

Kanana
De overwinning op de apartheid heeft Zuid-Afrika niet de langverwachte vrede en welvaart gebracht. Integendeel: Het land zucht en steunt onder criminaliteit en onlusten. De kloof tussen arm en rijk, is er gigantisch en komt helaas te vaak overeen met die tussen zwart en wit, de Zuid-Afrikaanse variant van ‘zand en veen’.

Het beloofde land is met andere woorden niet bereikt, zelfs een ‘bestemming onbekend.’ Het is wel het type land dat al te vaak door corrupte machthebbers aan hun onderdanen gelukzalig wordt voorgespiegeld, de stip op de horizon, maar dat nooit verwezenlijkt wordt. Het Zuid-Afrikaanse Sotho-woord ‘Kanana’ verwijst daar precies naar. Het lijkt veel op ‘Kanaän’, het Bijbelse land van overvloedige melk en honing dat Mozes werd beloofd.

In de energieke dansvoorstelling Via Kanana van Katlehong Dance worden wegen verkend die niettemin moeten leiden naar dat beloofde land, dat misschien dan wel nooit bereikt zal worden maar daarom nog niet louter tot wanhoop hoeft te stemmen. De essentie van de voorstelling is daarom die van een boodschap van hoop voor Zuid-Afrika.

Het in 1992 opgerichte Zuidafrikaanse theatergezelschap Katlehong komt uit een ‘township’ bij Johannesburg. Het eerste doel was om jongeren een alternatief te bieden voor een leven als crimineel. Inmiddels toert de groep over de hele wereld. Ze waren sinds 2005 al verschillende keren in Nederland te gast.

De performers van Via Katlehong zijn bewoners van dat gelijknamige Zuid-Afrikaanse ‘township’, nabij Johannesburg, het grootste van Zuid-Afrika na Soweto. Ze zijn gespecialiseerd in ‘pantsula’, een dansvorm van de straat die tijdens de apartheid werd ontwikkeld om geheime boodschappen onderling uit te wisselen.

In een mix van hiphop die virtuoos is door haar snelheid maar niet aldoor acrobatisch, van ‘tap dance’ tot ‘step’, en gestoken in gumboots als verwijzing naar een mijnwerkersdans van klappen op de dijen en kuiten, ontstaat één groot, bruisend dansfeest. Al schreeuwend, fluitend, stampend met de voeten, klappend in de handen, kan iedereen meedoen.

Niet dat het uitsluitend licht en vrolijk is op het podium, want choreograaf Gregory Maqoma laat ook de wrange werkelijkheid doorschemeren. Als geboren ‘Katlehong-bewoner’ is Maqoma een van de meest getalenteerde artiesten in Zuid-Afrika, voorheen danste hij bij grootheden die ook hier alom bekend zijn: Akram Khan en Sidi Larbi Cherkaoui.

kader:
Programma
Compania Hiato / Leonardo Moreira: ‘Odisseia’ (Brazilië)
Vierenhalf uur durende rockende theater road trip door het landschap van moderne vrouwen.
Koninklijke Schouwburg, dinsdag 12 maart 2019

Claudia: ‘La Conquesta del Pol Sud’ (Argentinië)
Documentair theater over de verkenning van de relatie tussen collectieve en individuele geschiedenis.
Theater aan het Spui, maandag 18 maart 2019

Germaine Acogny: ‘Somewhere At The Beginning’ (Senegal)
Dialoog in de vorm van een performance tussen het hedendaagse Afrika en zijn tragisch geschiedenis.
Theater aan het Spui, woensdag 20 maart 2019

Katlehong / Gregory Maqoma: ‘Via Kanana’ (Zuid-Afrika)
Zuiderstrandtheater, woensdag 27 maart 2019

Het festival speelt zich door heel Nederland af. Meer informatie: exporefestival.nl.

 

Naar het voorgeborchte van de hel

Dégradé: Naar de hemel wijzen

Dégradé staat voor ‘extreem beeldend geluidstheater’. Over Bauhaus zou het gaan. Maar het is uitgedraaid op een bloedrood gekleurd theatraal epistel over de duivel.

Terwijl Dégradé-initiatiefnemer David Geysen de woorden in de mond neemt van Lucifer, als zijnde de duivel vóór zijn satanische val, ontwerpt ‘partner in crime’ Carl Beukman het subsonische geluid van het onderaardse.

Geysen declameert: ‘Het geboorte worden van de mensenmade heeft mij altijd boeiteloos gemaat. Dat de eerste wereldlijke daad met bloedvergiet en scheurbuik gaat gepaard is voor mij een spiegelaf van de menselijke aard.’

Het zijn de duivelse openingswoorden van een demonische tekst, een monoloog: “En dat loopt zo zo’n dertig pagina’s door,” verklaart Geysen met een licht sardonisch lachje.

Naar de hemel wijzen wordt straks opgediend in de avant-gardistische stijl waar de uitvinders van ‘extreem beeldend geluidstheater’ om bekend staan door eerdere voorstellingen als Polonium-210 en België.

De beide Dégradé-grondleggers beloven muzikale en beeldende effecten ‘op de hartslag van taal die in de vloer gekrast lijkt en in klei geboetseerd’. Een voorstelling over de schoonheid van het mislukken. Op zoek naar het punt waar lijden en geluk elkaar één ademtocht in troost opheffen. Geysen voorziet ‘een krankzinnige voorstelling’ gecentreerd rond een verbolgen duivel.

“De duivel is boos omdat de mens geschapen is door god. Hij is daarom vastbesloten om wraak te nemen. Maar daardoor veroorzaakt hij uiteindelijk zijn eigen val. Ik vind de duivel een interessant personage, al hebben we hem als mensheid waarschijnlijk zelf gecreëerd. Net als de hel. Voor mij is dat ook een interessante plek, net zoals dat voor Dante Alighieri in zijn beroemde Divinia Comedia gold. Want de hel is ook precies de plaats waar de kunstenaars verblijven,” lacht hij, “en eigenlijk de plek waar alle interessante mensen op een kluitje zitten. En daarbij is het dagelijks leven de hel, toch?”

Wijzen naar de hemel is voor Dégradé bijna een snoepje vooraf, de opmaat naar een grote productie rond de Divina Comedia. “Dat wordt een live spektakel dat we gaan uitsmeren over een heel jaar. In december gaan we van start met De Hel, in mei 2020 volgt De Louteringsberg, en in december 2020 brengen we het drieluik integraal uit, met daarbij ook deel drie: Het Paradijs.

Voor het eerst in zijn professionele toneelcarrière die stiekem al twintig jaar beslaat, brengt Geysen een monoloog. “Ik heb vele rollen gespeeld, tot aan Hamlet aan toe, dat was bij de afscheidsvoorstelling van Toneelgroep De Appel. Maar een monoloog heb ik nog nooit gedaan. Ik merk dat je je voor het instuderen van deze tekst bijna als een pianist op etudes moet voorbereiden, en dat je noot per noot, in dit geval woord voor woord, de zinnen moet veroveren. Pas daarna wordt het leuk. Wat het ook moeilijk maakt is dat tekstschrijver Jibbe Willems in dit stuk vaak de woorden omdraait in de zinsconstructies, hij schrijft geen lineaire taal.”

De eerder aangekondigde productie rond Bauhaus kan geen doorgang vinden. “Dat vinden we erg jammer,” zegt Beukman. “Helaas kon het project geen goedkeuring wegdragen van de gemeente. Het was heel interessant geweest om in dit Bauhaus-jaar hiermee voor de dag te komen.”

Geysen: “Dat project zou exact gepast hebben om te laten zien waar we als theaterbroedplaats voor staan: onderzoeken hoe we uiteenlopende disciplines kunnen samenvoegen en dat als inspiratiebron gebruiken voor onze eigen voorstellingen. Doodzonde dat het niet door kan gaan.” Maar nu eerst ‘Naar de hemel wijzen’.

Dégradé: ‘Naar de hemel wijzen’. Te zien in Korzo Theater van donderdag 7 tot en met zaterdag 9 maart 2019. Meer informatie: degrade.nl.

Sloepdobberen onder het melkwoud

Branoul wekt de beroemde nacht van Llareggyb tot leven middels spel, muziek, geluid, zang en … een old school ‘gerauschmacher’.

Llareggyb. ‘Om te beginnen bij het begin: Het is lente, nacht zonder maan in de kleine stad, zonder ster en Bijbelzwart, de stille straten en het gekromde vrijers- en konijnenwoud hinken onzichtbaar naar de sleezwarte, trage, zwarte, kraaizwarte, sloepdobberende zee.’

Het hoorspel van Dylan Thomas (1914-1953) – hierboven geciteerd in de unieke wormvormige vertaling van Hugo Claus – dat de BBC in 1954 op de radio uitzond, zou ‘De dolle stad’ heten. En inderdaad: dit schilderachtige vissersstadje in Wales is bijkans krols van de lente die haar gedurende de korte tijd van het spel, niet meer dan een dag en een nacht trouwens, overvalt. Toch heeft het de titel ‘Onder het melkwoud’ gekregen.

Verschillende stemmen nemen je gedurende een etmaal op sleeptouw mee en net als in de ‘Ulysses’ van James Joyce, begeleiden je langs straten, pleinen en weiden van het dorpje-aan-zee. Je krijgt het voorrecht om in hun huizen te snuisteren en als ze ogenschijnlijk slapen zul je hun dromen zien. Je zult ze hardop horen denken over hun doden, hun geliefden, over hun onderdrukte verlangens en verwensingen. Ondertussen strijkt de tijd voorbij. En kruipt de dageraad ijlend naderbij.

Verschillende mensen uit het illustere fictieve dorpje aan de Atlantische oceaan worden zo door Thomas, zelfverklaard woordenmaniak, in hun grotesk-ontroerende dagelijkse doen en laten gevolgd en beschreven. Het zijn surrealistische capriolen, die soms komisch, soms tragisch zijn.

Onophoudelijk laat hij nieuwe figuren opduiken, die hij met intens scherpe blik moet hebben gadegeslagen en daarna vol overgave en met barokke overvolheid vastgelegd. Van baby’s die slapen, de boeren, de vissers, de handelaren, de postbode en de minnares tot de zwempotige mosselwijven en de zindelijke huisvrouwen.

Allen dromen. Van de zeeroversdolle zee. Van de doden. Van de havenhoeren. Van het geld. Van rattenkruidkoekjes, gewurgde parkieten en schaamteloze blote meisjes. In de handen van Thomas is een doorsnee dorpskroniek veranderd in een loeiend broeinest van geheimen, angsten en verlangens. Want Thomas vergunt ons een inkijk in de intiemste roerselen van het menselijk hart. En dat alles in de overwoekerende glorie van zijn taalvondsten.

Thomas doopte ‘Onder het melkwoud’ tot een ‘play for voices’. En dat is precies wat Branoul producties er mee doet: Een live stemmenspel smeden naar het origineel, als een opwindend dagreisje, en meegenomen aan de hand van drie acteurs (Sijtze van der Meer, Roeland Drost, Bob Schwarze). Bij elkaar verklanken en verbeelden ze 60 personages, terwijl ze zijn omgeven door een zee aan geluiden. En door een geluidstovenaar, een ‘gerauschmacher’ die voor geluidseffecten zorgt.

“Twee jaar geleden hebben we deze tekst al eens gedaan, toen met De Bende van Branoul” geeft Bob Schwarze, directeur/acteur van Branoul aan, “dat is een groepje kunstenaars dat Branoul een warm hart toedraagt. Maar nu gaan we het heel anders doen. Je ziet geen personages in beeld, maar wel personen ontstaan. Het is een prachttekst, maar om die louter en alleen voor te dragen vergt wel erg veel concentratie bij het publiek. Daarom wordt het een afwisseling van declameren, geluid en scènes uitspelen.”

Branoul: ‘Onder het melkwoud’. Van vrijdag 1 maart tot en met zondag 17 maart 2019. Meer informatie: branoul.nl.