Ik wou dat ik niemand was

Toon Tellegen & het Wisselend Toonkwintet: Ik wou

In het prentenboek Ik wou vloeien kinderportretten van de Belgische illustratrice Ingrid Godon samen met korte poëtische teksten van Toon Tellegen. Corrie van Binsbergen maakte er onlangs muziek bij en bracht het geheel samen.

Als kind wil je vaak juist dingen doen, hebben of zijn die niet kunnen. Wonderlijke verlangens zijn het: eens een wandelingetje op de maan maken of een kijkje op Pluto nemen bijvoorbeeld, of een wens doen (en dan wensen om iedere dag een wens te doen), dat je een bijzonder huisdier had, een neushoorn bijvoorbeeld. Wat duisterder: ik wou dat ik alleen was, nee, dat is nog te veel, ik wou dat ik niemand was. Of: ik wou dat geluk een ding was. En, toen je al wat ouder was: wereldvrede stichten.

“Muziek maken,” antwoordt Corrie van Binsbergen vrijwel meteen. “Ik speelde al gitaar toen ik zeven was en droomde toen fantasieën dat ik als straatmuzikant door het leven wilde gaan en, wat later, als klassiek gitarist. Totdat ik bedacht dat ik niet in m’n eentje muziek wilde maken maar liever samenwerk.”

Ze heeft haar droom waargemaakt, want ze is al decennia een gevierd gitarist in roemruchte (jazz)bands als Corrie en de Brokken, Corrie en de (Grote) Brokken en Vanbinsbergen Playstation. Met Het Wisselend Toonkwintet reist Van Binsbergen dezer dagen stad en (buur)land af met het programma Ik wou. Beeldende kunst, literatuur en muziek vloeien erin samen. Ze noemt het een caleidoscopisch programma.

‘Ik wou’ is in oorsprong een prentenboek met kinderportretten van de Belgische illustratrice Ingrid Godon. Toon Tellegen, de arts die schrijver werd, maakte er voor haar in 2011 korte poëtische teksten bij, vertellingen die haar al erg ingezoomde portretten laten spreken. Onlangs maakte Corrie van Binsbergen er muziek bij, bracht alles en iedereen samen, en dook de theaters in. Het programma wekt, in geuren, kleuren en toonaarden, het prentenboek live tot leven – met de meesterverteller die zelf voordraagt en de tekeningen van Ingrid Godon in de vorm van projecties.

“Het zijn eigenaardige en indringende kinderportretten,” vindt Van Binsbergen. “Ze zijn met een vermenging van realisme en stilering getekend, op de manier waarop kinderen vroeger in de lens van een camera staarden. Dat moest langdurig vanwege de sluitertijd die toen voor het maken van een foto nodig was. Je gaat door de blik die ze in hun ogen hebben afvragen wat er in hun bolletje omgaat.”

De poëtische vertellingen die Tellegen bij de tekeningen schreef zijn mijmeringen, overpeinzingen en soms spitsvondige uitspraken, gezien vanuit het standpunt van de figuur op het portret. Ze raken, laten je glimlachen en stemmen soms ook tot een licht filosofisch nadenken.

Van Binsbergen: “Soms bekruipt je het gevoel dat de verhalen niet zozeer gaan over het geportretteerde kind maar over Toon zelf. Er wordt in de ‘voorstelling’ in ieder geval ook gestoeid met de ik-vorm.”

Ze componeerde ondersteunende en versterkende muziek die nooit indruist tegen de toon van Toon. “Het was een legpuzzel,” zegt Van Binsbergen over de opzet en het samenstellen van het programma. “Nu eens versterken muziek, beeld en taal elkaar, dan weer laat ik de elementen voor zichzelf spreken.”

Verhalen en poëzie zijn sinds 2000 belangrijke drijfveren in haar werk. Dat begon met Corrie en de Grote Brokken toen ze Kado uit de hel! componeerde, een mini-opera met teksten van onder anderen Maria Goos, Toon Tellegen, Dante en Jules Deelder. In 2003 startte ze de serie Schrijvers in Concert, waarvoor ze schrijvers uitnodigde om voor te lezen uit eigen werk. Ze werkte samen met een keur aan prominente schrijvers onder wie Remco Campert, Kees van Kooten, Esther Gerritsen, Tommy Wieringa, Griet Op de Beeck, Renate Dorrestein en, onlangs nog, met Dimitri Verhulst. Met Toon Tellegen werkt ze als sinds 2006 samen.

Ik wou door Toon Tellegen en het Wisselend Toonkwintet. In De Nieuwe Regentes op zondag 20 januari, 15.00 uur. Meer informatie en tickets: denieuweregentes.nl.

Advertentie

Een vorig leven

Thomas, Sacha en Jos spelen Toon Tellegen

Een vorig leven van het driemanschap Thomas, Sacha en Jos was op de laatste Parade een van de pareltjes. Een avondvullende versie is inmiddels in de maak.

Mócht er een hiernamaals zijn – dan dus ook een vorig leven. Dit leven hier. Voor Thomas, Sacha en Jos begon dit leven hier in Utrecht. Thomas: “We leerden elkaar kennen op de acteursopleiding van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht. Sacha: Jos mocht daarna een voorstelling maken bij Theater aan het Spui en vroeg Thomas en mij erbij. We noemden ons een gelegenheidstrio. Jos: Ehh, schrap dat woordje ‘gelegenheid’ maar hoor. We maken inmiddels al drie jaar samen voorstellingen, steeds onder de vleugels van Theater aan het Spui.

Thomas: Alle drie hebben we een fascinatie voor het werk van Toon Tellegen. Sacha: We maakten de voorstelling Mijn Vader. Naar het gelijknamige boek. Hij kwam kijken. Jos: “En hij zag dat het goed was.” Thomas: Het jaar daarop maakten we De trein naar Pavlovsk en Oostvoorne, ook een boek van Tellegen. Sacha: Hij hielp mee aan het bewerken van het boek. Jos: Een verzameling verhalen die de Russische grootvader van Tellegen aan hem vertelde.

Sacha: Vorig jaar trokken we de stoute schoenen aan en hebben hem gevraagd iets voor ons te schrijven. Dat werd Een vorig leven. Jos: We hebben hem carte blanche gegeven, zoals Sacha dat altijd zo mooi zegt, en hij kwam met verhalen over zijn jeugd. De eerste 12 jaar … Thomas: Bijna 13 jaar .. Jos: Van zijn leven.

Thomas: Hij beschrijft in dit verhaal het stadje ‘N’, Den Briel. Sacha: Het is toch Brielle? Thomas: Nee, het is Den Briel, daar hebben we het toch over gehad?! Jos: Toon zegt: Den Briel. Sacha: Oké dan. We hebben zelfs een rondleiding door Den Briel of Brielle gehad van Toon. Thomas: In het stuk beschrijft hij vreemde mensen die in Den Briel leefden. Sacha: En meneer Laagwater in het bijzonder. Die een heel andere kijk op de Bijbelverhalen had. Thomas: Jos doe eens een stukje! Jos: Oké. ‘Het Paradijs’? Thomas: Ja. Jos: Goed.
Jos: ‘Toen Adam buiten het Paradijs stonden en het koud hadden, zich nog geen raad wisten met hun schaamte en hun armen niet om elkaar heen durfden te slaan, zagen ze een paar mensen lopen. Ze wisten niet dat er andere mensen bestonden.” Sacha: “Wie zijn jullie?” Jos: “Russen.” Sacha: “Russen, wat zijn dat?” Thomas: “Tja, wat zijn dat, dat weet ik niet.” Sacha: “Zijn jullie ook geschapen?” Jos: “Wij zíjn er”.’

Thomas: Afgelopen zomer speelden we deze voorstelling met veel plezier en succes op theaterfestival De Parade. De voorstelling duurde helaas maar 30 minuten. Sacha: Terwijl er voor nog veel meer materiaal was. Thomas: Daarom gaan we er nu een zaalvoorstelling van vijftig tot zestig minuten van maken. Jos: En dat is wel spannend hoor. Sacha: Maar ook heel tof, omdat het een nieuwe stap is voor ons”.

Volgend jaar februari gaat de avondvullende versie in première in Den Haag. Voorproeven kan in Zaal3 van Theater aan het Spui.

Een vorig leven van Thomas, Sacha en Jos is op woensdag 28 en donderdag 29 oktober 2015 te zien in Zaal 3 van Theater aan het Spui. Meer informatie: theateraanhetspui.nl en thomassachaenjos.nl.

‘Een ode aan de taal’

De avonturen van V. Swchwrm op toneel

‘Dit is mijn eerste boek. Ik hoop dat het een diepe indruk zal achterlaten. Anders heb ik het voor niets geschreven,’ schrijft Viktor Swchwrm. Viktor Swchwrm wil schrijver worden, koste wat het kost. ‘Ik dacht, als ik elke dag één bladzijde schrijf, dan schrijf ik elk jaar een boek van 365 bladzijden, en in een schrikkeljaar één van 366 bladzijden. Dat leek me genoeg voor een schrijver’. Maar dat is verre van eenvoudig en lange tijd blijft hij steken op twee bijna onnozele beginzinnetjes: ‘Het begon te sneeuwen. De wereld…’ Hij wil de moed opgeven, maar breekt niet. ‘Ik wil mooie boeken schrijven, mooie en belangrijke boeken. Mensen die mijn boeken lezen moeten er vrolijk van worden en ophouden met oorlog voeren of misdaden beramen. En als het mogelijk was moeten zieken er beter van worden’.

Viktor Swchwrm is een personage van Toon Tellegen, de veelgelauwerde Nederlandse schrijver die de avonturen van de jongeling opschreef. ‘Sommige heb ik echt beleefd, andere heb ik verzonnen’, laat hij hem meedelen. Maar voordat Viktor schrijver kan zijn moet hij eerst de wereld ontdekken. En die is groot en vol aangename en onaangename momenten. Zijn opa sterft. Hij redt de koningin. Hij wordt verliefd… Kortom: hij groeit op. Maar dan kan niets hem nog tegenhouden, zelfs de overheid niet. Hij is een schrijver.

Het boek staat centraal in de humoristische voorstelling SWCHWRM vanToneelhuis, de Antwerpse theatergroep  rond Guy Cassiers. “In zijn regie is het een verhaal van ‘the artist as a young kid’, van een jongen die de wereld met verwondering en verbeelding tegemoet treedt,”zegt Fien Maris, een van de actrices in het stuk. “De voorstelling wordt steeds tweetalig gespeeld: in het Nederlands en in een tweede taal. In Den Haag is dat het Marokkaans. Daardoor ontstaat een soort van taalspelletje dat de vloeibaarheid en de muzikaliteit van taal benadrukt. Een voorbeeld. Als ik zeg: ‘Dit avontuur heb ik verzonnen’ wordt er in vloeiend Marokkaans doorgegaan met ‘en heel vaak beleefd.’ Zo is SWCHWRM een ode aan het schrijven en aan de verbeelding, maar ook aan de rijkdom en de muziek van talen”. Ze vindt het bovendien een spannende voorstelling. “Doordat er nauwelijks sprake is van een decor en er ook geen attributen worden gebruikt, kunnen we aantonen dat er niet veel nodig is om de verbeelding aan het werk te zetten. Het grappige is ook dat kinderen én volwassenen volop genieten van dit stuk. Alleen een leeftijdsgroep vindt het vaak maar niks: kinderen tussen 12 en 18. Maar die zijn volgens mij sowieso moeilijk aan te spreken.”

Maris heeft het door Marc Terstroet geïllustreerde boekwerkje van Tellegen uiteraard van a tot z gelezen. “We laten in de voorstelling vrijwel alle hoofdstukken de revue passeren. Ik houd van zijn boeken, van de poëzie en de kinderlijke verbeelding die eruit spreken , en die op mij een hilarische uitwerking hebben. Bij de repetities kregen we van Tellegen trouwens ter aanmoediging zijn boek Het vertrek van de mier, ook zo’n uiterst aandoenlijk en prachtig verhaal.”

SWCHRWRM door Toneelhuis is te zien in Theater aan het Spui op vrijdag 24 februari. Meer informatie op www.theateraanhetspui.nl of www.toneelhuis.be. Telefonisch toegangskaarten reserveren op (070) 346 52 72.

In de val van de tijd

Beeldend en poëtisch muziektheater op tekst van Toon Tellegen

“Sedert de tijd dat ik in Den Haag woon ben ik herhaaldelijk met mijn fiets tegen plotseling openslaande autoportieren opgeknald. Terwijl ik dan en over de kop vloog, door de lucht buitelde en daarna pijnlijk ten val kwam schoot er van alles door mijn hoofd: ‘Oei, dit gaat weer pijn doen’ bijvoorbeeld, maar ook overkwam me het gevoel zwevend te zijn. En nog iets bijzonders: zo’n val is als een reis. Die in werkelijkheid misschien een enkele seconde duurt, maar soms wel een uur lijkt door te gaan.”

Beeldend kunstenaar en theatermaker Petra van der Schoot maakte over haar fascinatie voor het fenomeen van ‘de val’ de poëtisch-verstilde muziektheatervoorstelling Achterna Gedragen. Daarin combineert ze haar persoonlijke ‘val’-gewoonten met bewondering voor de ‘val’-voorstellingen en de  machinerieën van Dick Raaijmakers, haar voormalige docent aan het Koninklijk Conservatorium, alsook met het  wonderlijke, amusante, filosofische en absurdistisch getinte universum van de kinder- en jeugdboekenschrijver en dichter Toon Tellegen. “Ik vind het interessant om te zien wat er gebeurt als de alledaagse realiteit gaat scheuren”, zegt de geboren Bossche. “In de voorstelling verbeeldt een vrouw dat het uitzicht van het huis dat zij bewoont, niet klopt. Haar huis verandert op slag in een donker hol. Met piepende machinerie komt het panorama dat haar venster biedt, langzaam in beweging. De grond begint onder haar voeten te schuiven en in een flits ziet ze hoe ze valt en hoe de afgrond op haar wacht. Ze besluit te springen. Zonder drama. Want neerkomen zal ze toch. Tot die tijd reist ze als een nieuw personage de val achterna, gedragen door de kracht van haar verbeelding. Die val, dat moment, daar gaat het me om, dat is het ogenblik dat ik graag vertragen wil en min of meer stilzetten. Ik beschouw de val nadrukkelijk niet als een faalmechanisme maar als iets dat behalve narigheid juist ook persoonlijk ‘winst’ oplevert.”

Van der Schoot maakte er samen met componist Piet-Jan van Rossum een soort van operatesk objecttheater van, met bewegend decor, rekwisieten die spontaan de geest krijgen en spelers/muzikanten die verschillende beeldende en muzikale handelingen uitvoeren. De teksten die te berde komen zijn ‘weerberichten’ van Toon Tellegen. “Het zijn atmosferische beschrijvingen”, aldus Van der Schoot, “aanvankelijk gewone weersvoorspellingen. Gedurende de voorstelling roepen die vervreemding op en worden uiteindelijk stem van de hoofdpersoon.” Ze reciteert uit de teksten die Tellegen voor de voorstelling schreef: ‘In dunbevolkte gebieden kan plotseling onrust opkomen, met hier en daar zelfs tot orkaankracht aanwakkerende razernij en walging. Nadien zal het langdurig ijzelen van verdriet over de luchtdruk die weer zal stijgen en de mensen naar beneden zal laten storten.  Nooit zal de zon meer zo weemoedig schijnen, en nooit meer zal het zo ondubbelzinnig waaien.’

Ook Tellegen heeft trouwens iets met ‘vallen’, weet Van der Schoot. “In zijn verhalen komen vaak dieren voor die uit een boom vallen nadat ze er zelf in geklommen zijn of erg bang zijn om ten val te komen.” De keuze voor Tellegen sluit goed aan op de verwondering die Van der Schoot bij haar kijkers teweeg wil brengen. “Het gaat me erom dat bezoekers van mijn voorstellingen onbevangen, als een kind kijken naar hetgeen te zien is, zonder last te hebben van wat betekenisdragers doorgaans plegen te zijn. Dat vergt een ongedwongen basishouding van de kijker, een houding die ik in principe trouwens ook mijn spelers vraag in te nemen.”

Het ‘val’-mechaniek in Achterna Gedragen is gemaakt door Paul Beuk, in vroeger tijden ook bouwer van de installaties van Raaijmakers. Ook in die zin is de voorstelling een hommage aan de nog altijd in Den Haag woonachtige Raaijmakers, een van de voorlopers waar het gaat om elektronische muziek en avant-gardistisch getint muziektheater, aan wie onlangs de tiende Witteveen+Bosprijs voor Kunst en Techniek werd uitgereikt..

Achterna Gedragen is een coproductie van Tg Zoogdier ism Theater Zeebelt en is op za 10 december te zien in Theater Zeebelt. Meer informatie: www.zeebelt.nl. Telefonisch reserveren:  (070) 3656546.

Een onzichtbare jongen

Het Filiaal speelt Tellegen

‘Dit is mijn eerste boek. Ik hoop dat het een diepe indruk zal achterlaten. Anders heb ik het voor niets geschreven.’ V. Swchwrm wil boekenschrijver worden, mooie, belangrijke – en staat aan het begin van zijn eerste. De laatste zin heeft hij al, maar de eerste, die is lastig. Dat moet een zin zijn waar mensen van zullen omvallen.

Het is een credo dat ook theatergroepen die zich wagen aan een nieuwe productie, graag centraal stellen. En terecht. De verhalen van Toon Tellegen zijn daarvoor een goed begin. Zijn tegendraadse logica, sprankelende ingevingen, levenslustige en dwarse kijk is als het ware voer voor theatermakers. Ze zijn van zichzelf al zo wonderlijk dat er eigenlijk maar weinig verbeelding of inventiviteit door de makers aan hoeft te worden toegevoegd.

Mijn avonturen door V. Swchwrm schreef Tellegen ter gelegenheid van de Kinderboekenweek 1998. Over het redden van de koningin, over de afdeling “verloren mensen”, over de eigenschappentuin, over onzichtbaar zijn, over angst, over boosheid. Nu dient het als bron voor de Utrechtse (muziek-)theatergroep Het Filiaal, gespecialiseerd in voorstellingen voor een breed publiek.

De beginwoorden hierboven waarin V. Swchwrm zijn hoopvolle woorden uitspreekt, zijn voor Het Filiaal juist de slotakkoorden. Maar niet nadat in een volle vaart van bijna over elkaar heen buitelend enthousiasme een aantal vrijwel letterlijk in Tellegens boek terug te vinden verhalen voorbij is getrokken. Soms ook zijn ze in elkaar verweven, of komen ze over meerdere scènes verdeeld, stukje bij beetje als een rood minidraadje terug.

Voor het tot leven wekken van Tellegens verhalen is niet veel nodig, zo rijk zijn ze in hun taal en humoristische observaties. Toch heeft de groep er kwistig en scheutig eigen(-)aardigheden aan toegevoegd – en die pakken prachtig uit. Eenvoudige, maar effectieve spelvondsten gaan hand in hand met geestige vondsten in de vormgeving. Met, uiteraard, een kast als toverdoos, pontificaal op het podium.

Het speelplezier spat er vanaf, aanstekelijk is de fantasie, lichtvoetig de toon – en de regie heeft daar mooi raad mee geweten. Precies goed noemt V. Swchwrm zijn boek waarin hij op zal schrijven wat anders mag worden en wat moet blijven. Het is ook van toepassing op deze voorstelling. Het is bijna als in het boek: ‘Op een dag zou ik echt alles van boosheid weten. Dan zou die verdwijnen, zoal water uit een wastafel verdwijnt. Ik zou de kraan dichtdraaien en de stop weghalen.’

Gezien: Morgen begon ik (voor iedereen vanaf 8 jaar) door Het Filiaal op vrijdag 20 oktober 2006 in Theater aan het Spui in Den Haag. www.het-filiaal.nl