Lust voor oog en oor

Fascinerend schouw- en hoorspel met Calefax

In de Europese kunstgeschiedenis neemt De tuin der Lusten van Jeroen Bosch een bijzondere plaats in. Van diens unieke laatmiddeleeuwse beeldtaal maakte Calefax een kleur- en luisterrijk spel, met een arsenaal aan rietinstrumenten, bijna als een buizenfabriek.

Lust, liefde, het onbedorven paradijs, maar ook de totale vernietiging bracht Jeroen Bosch weergaloos in beeld. Zwakmenselijk addergebroed, muizenissen, wonderlijke mensachtige vogelwezens, opengewerkte menselijke lichaamsholtes en nondescript aanwezige kwezelachtigen. Van het aardse paradijs, links, via het zondige leven vol lust en genot, naar angstaanjagende duisternis, rechts. Rietkwintet Calefax verklankt Bosch’ meesterwerk tot een muzikale én visuele roadmovie, een avonturenreis. Het rietkwintet maakte van het vijftiende-eeuwse (!) drieluik het voor die, en nog altijd, ongehoorde De tuin der Lusten een bedwelmend, visueel spektakel en luisterrijk concert ineen. Het hoogstandje is dankzij het Jeroen Bosch-jaar opnieuw te beleven.

Heb je ooit met een vergrotende loep afbeeldingen van Bosch’ exuberante wonderwereld van nabij bekeken? Neen? Geeft niet. Calefax doet het voor je. Live. Op het podium is een bol opgesteld, eigenlijk een opblaasbaar videoscherm. En daarop glijdt het drieluk als bij je thuis in haarzuiver grootbeeld aan je voorbij gedurende het concert. “Het zijn eigenlijk vier luiken”, corrigeert Ivar Berix van Calefax. “Want op de achterkant van de twee zijluiken staat ook een afbeelding.” Calefax werkt graag samen met regisseurs voor hun programma’s. Zo werd het visuele concert ‘Tuin der Lusten’ geregisseerd door de Haagse Annechien Koerselman. Met haar werkten de beroepsblazers eerder samen in onder meer De Muziekfabriek (met Oorkaan) en komend voorjaar in de voorstelling Dijkdrift.

Tapes en samples
Calefax heeft composties gezocht die aansluiten op het drieluik, soms is dat bestaande muziek, dan weer zijn het composities die in opdracht van het kwintet werden geschreven. “Toen ik het schilderij bekeek viel het me op dat er heel veel vogels op staan. Daarom hebben we gekozen voor twee stukken waarbij de vogels ook te horen zijn: Le rappel des oiseaux van Rameau en het stuk Zugvögel van Carola Bauckholt, voor Calefax geschreven en bestaat van begin tot eind uit puur vogelgeluiden. We wilden ook graag muziek laten klinken uit de tijd van Bosch, zoals het motet Nato Canunt Omnia van Brumel. En ook de epiloog van Josquin Deprez komt uit dezelfde periode. Je krijgt dus een enorm gevarieerde mix aan muziekrepertoire te horen, van oud, zoals De Machaut en Libre Vermell, tot modern als Bauckholt en Jacob ter Veldhuis, waarbij we gebruikmaken van tape en samples.”
De kiem van Tuin der Lusten ligt ergens in 2013, bij een festival in Duitsland, toen Calefax daar voor optredens werd uitgenodigd. “Ik heb het schilderij altijd als een allegorie van het leven gezien”, zegt Berix. “Het werpt je terug op levensvragen: hoe leef je, moet je in beheersing of voluit leven? Straf, schuld, boete. Het zijn vragen die Bosch met dit drieluik oproept.”

Koninklijk Conservatorium
Na meer dan dertig jaar aan repertoirevorming middels transcripties en compositieopdrachten die de muziekgroep aan de hand van bladmuziek uitgeeft, wordt volgend seizoen een nieuwe stap gezet. “Dertig jaar geleden waren we de eerste groep in deze ongebruikelijke bezetting van hobo, klarinet, saxofoon, basklarinet en fagot. We hebben wereldwijd navolging gekregen. Onze kennis en liefde voor het riet proberen we daarom over te brengen in masterclasses. Volgend seizoen maken we een nieuwe stap met een masterspecialisatie Rietkwintet aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. Tijdens die tweejarige opleiding komt naast het instuderen en uitvoeren van repertoire voor rietkwintetbezetting ook ensemble en individuele coaching aan bod, gericht op kamermuziek, programmering en artistieke visie, podiumpresentatie en ontwikkeling van concertformules.” Genoeg te doen dus.” En in april wacht nog een serie optredens in de Verenigde Staten. “Mooi om te merken dat we in steeds prestigieuzer zalen staan.”

Calefax speelt Tuin der Lusten op zaterdag 26 maart 2016 in de Nieuwe Kerk. Meer informatie: calefax.nl en zuiderstrandtheater.nl. Telefonisch tickets reserveren: (070) 88 00 333.

Een belevingstuin als kunst

Een hele zomer lang een levend kunstwerk van zaaien en oogsten waarin eenieder naar hartelust kan tuinieren en rondkijken, met optredens, workshops en als slot een oogstfeest.

Een koe is paars en melk komt uit een pak. Naar het schijnt denken kinderen dat melk rechtstreeks vanuit een tap in de fabriek in een pak terecht komt, en dat tomatenketchup in een fles groeit. Met name stadskinderen komen steeds minder in aanraking met het plattelandsleven. Alleen daarom al is De Tuin der Lusten een bijzonder project. Een kunstwerk nog wel.

‘Hij sprak en het was er. Hij gebood en het was geschapen.’ Het opschrift van De Tuin der Lusten,het beroemde triptiek van Jeroen Bosch (1450 – 1516), verraadt de vrome, stichtelijke boodschap ervan, vervat in een demonische en moralistische striptekening. Waar Bosch zich liet leiden door hemelse kerkvaders, wordt de zich voedselkunstenaar noemende en als ruimtelijk vormgever afgestudeerde kunstenaar Rene Jansen door de bank genomen door meer aardse zaken in beslag genomen. Hoewel: met het ontwerpen en bouwen van De Tuin der Lusten schiep hij zelf een paradijselijk oord van zo’n vierhonderd vierkante meter gemaakt voor Nest, de expositieruimte van de culturele broedplaats DCR aan het De Constant Rebequeplein in Den Haag. Schitterend groen is het daar nu, als een vervreemdende oase in een zich in versnellend tempo verstenende stad eromheen. De doorgaans hagelwitte tentoonstellingswanden zijn door hem aanlokkelijk ogende grasveldjes geworden, er is een uitgebreide kruidentuin, een champignongrot annex schattig oudhollands terpje, een witlofkast en er staan rijen opgesteld met bakken tomaten- en paprikaplanten, waarvan de laatste hightech worden grootgebracht op substraat, en die een handje toegestoken krijgen van her en der opgehangen groeilampen. Je kunt in de tuin goedgeluimd lummelen, luieren en kuieren, je verwonderen, genieten, en er de planten en het gras als het ware horen groeien. De Tuin der Lusten is dan ook een stadspark, recreatieterrein, buurttuin, belevingstuin, moestuin, binnentuin, schoolplein, kinderspeelplaats en podium ineen. Opmerkelijk: Zelfs Obama schijnt er een moestuintje op na te houden.

 

Volgens de zich ook wel kookkunstenaar noemende Jansen is een tuin primair een ontmoetingsplaats. Bovendien heeft hij een fascinatie voor het produceren en bereiden van voedsel in een sociale omgeving. Eerder organiseerde hij eet-installaties als Air Diner, Stoeptegelgrillen en Productie Pier, de laatste bij Stroom / Haags Centrum Beeldende Kunst. En verbeelding of niet, groente uit eigen tuin smaakt altijd beter. De opbrengst van De Tuin der Lusten wordt dan ook vrolijk maar nietsontziend culinair verorberd tijdens een afsluitend oogstfeest, op zaterdag 19 september, dat wordt opgeluisterd met een performance van choreograaf en danser Bruno Listopad. Maar ook tussentijds zijn er op gezette tijden optredens in de avonduren en ’s middags workshops voor kinderen, met onder andere een kindertuin op donderdagen. Alles is gratis bij te wonen en iedereen is welkom – ook als je op eigen gelegenheid, maar na aanmelden, een handje wilt helpen bij het verzorgen en onderhouden van de tuin. Het gras is aan de overkant immers altijd groener. Toch?

De Tuin der Lusten is te zien tot en met zaterdag 19 september. Voor meer informatie: www.nestruimte.nl.