Slachtoffer wordt dader

In het prijswinnende toneelstuk Mogadishu verwerkte de Engelse schrijfster Vivienne Franzmann haar ervaringen als lerares op middelbare scholen in Manchester en Londen. ‘Ik geef je nog een laatste kans om de waarheid te vertellen. Dus denk heel goed na over wat je zegt…’

Mogadishu van De Utrechtse Spelen (DUS) is een aangrijpend verhaal over individualisme en groepsdruk. Het laat zien hoezeer mensen – ondanks hun afkomst en uiterlijke verschillen – op elkaar lijken. Een docente wil voorkomen dat haar zwarte leerling van school wordt gestuurd, hoewel hij haar in een woeste bui op de grond heeft gesmeten. Om zijn huid te redden beschuldigt de jongen haar daarop van racisme en dwingt zijn vrienden tot een valse verklaring. Als de nieuwbakken rector van de school op onderzoek uitgaat wordt hij bedreigd door de vader van de jongen, en besluit hij de docente te schorsen. Van slachtoffer wordt de docente tot dader. Matthias Mooij, debuterend in de grote zaal, voert de regie over de voorstelling die is bevolkt met een mix van ervaren acteurs, onder wie Marie-Louise Stheins en Bart Klever, en jonge acteertalenten: “Mogadishu laat zien wat er kan gebeuren in een samenleving waarin mensen zich steeds moeilijker in een ander lijken te kunnen verplaatsen. Door een kruitvat van angst, gevoelens van ongelijkheid en een gebrek aan empathie loopt een situatie opeens volledig uit de rails. Mogadishu is een verhaal dat zo uit de krant zou kunnen komen”.
In het stuk worden kijkers up-tempo meegesleurd in de straatcultuur van vandaag de dag, een jongerencultuur die ook in grootstedelijk Nederland dagelijkse kost is, een waarin het van oog om oog gaat, van brute omgangsvormen, en van snel elkaar opvolgende krachttermen. De titel verwijst naar de hoofdstad van Somalië, en geldt als de onveiligste stad ter wereld. Maar ooit leefden alle religies hier in vrede samen. Mooij: “Aan ons de keus: zien we de herinnering als voorbeeld dat vreedzaam samenleven mogelijk is? Of ervaren we de realiteit als toonbeeld van onoverbrugbare verschillen?”

Mogadishu door De Utrechtse Spelen (DUS) is op vrijdag 22 november 2013 te zien in de Koninklijke Schouwburg. Meer informatie: www.deutrechtsespelen.nl en www.ks.nl. Telefonisch kaarten reserveren: (0900) 3456789.

Advertentie

‘Ik raakte in de knoop’

Paul R. Kooij als Raymond in Rain Man

De film Rain Man is een kassucces van eind jaren tachtig. De Hollywoodkraker is nu in een Nederlandstalige theaterversie te zien bij De Utrechtse Spelen.

‘Qantas’, volhardt Raymond. ‘Qantas never crashed’. Het is een gevleugelde scène uit de film Rain Man. Daarin ontdekt Charlie Babbitt, een egoïstische yup, gespeeld door Tom Cruise, dat het grootste deel van de erfenis van zijn vader naar Raymond (Dustin Hoffman) gaat, zijn autistische broer van wie hij het bestaan Charlie tot dan niet wist. Als Charlie met zijn broer een vliegtuig in wil stappen, weigert Raymond en lepelt uit zijn hoofd details op van alle luchtvaartmaatschappijen met crashes op hun conto. Als Charlie hem vraagt of er eentje is die nooit een crash heeft meegemaakt, luidt het antwoord van Raymond: Qantas is nooit gecrasht. En inderdaad: Qantas heeft tot op de dag van vandaag volgens statistici nooit een fataal ongeluk gehad, althans met een straalvliegtuig. Voor de komst van straalvliegtuigen had Qantas wél enkele fatale ongevallen.

De roadmovie Rain Man won in 1988 vier Oscars, voor beste film, regie, acteur en script. Het personage van Raymond is gebaseerd op Kim Peek, een verstandelijk beperkte man die kampte met het zogeheten savantsyndroom. “In die tijd was het naar Hollywoodbegrippen behoorlijk revolutionair om een dergelijke film te maken”, zegt Paul R. Kooij, die in de Nederlandse theaterversie de rol van autist Raymond op zich neemt. “De film bracht veel begrip teweeg voor autisme, dat staat vast, al was ik destijds niet echt zoals veel anderen door de film getroffen.” Aan de eerste versie van het theaterscript voor Rain Man heeft hij hardop getwijfeld. Hij vond het script teveel een remake van de film: “Film en tv gaan over realiteit; theater over verbeelding”. Ook tijdens de repetities worstelde hij met de manier waarop autisme werd benaderd. “Op een gegeven moment raakte ik met mezelf in de knoop. Ik had me behoorlijk voorbereid, onder meer aan de hand van de bekende documentaire Make me normal en door het levensverhaal over het Duitse autistische puber Birger Sellin te lezen. Ik vond maar weinig terug van de diepte die ik zelf in het stuk zag. Toch ben ik doorgegaan: Nu ben ik erg blij dat het kennelijk is gelukt om mensen een glimp te laten opvangen van wie de ‘echte’ Raymond zou kunnen zijn. Wel is daardoor de voorstelling een verhaal geworden over vriendschap, over broers en broederschap en niet over autisme. Misschien is dat maar beter ook, want, geloof me, je zou op een toneelpodium echt niet anderhalf uur lang naar iemand die lijdt aan een aandoening uit het autistische spectrum willen kijken. Begrijp me goed: het is een mooie voorstelling en vergeet niet dat er ook veel te lachen valt. Soms is het een wat gênant lachen; soms zelfs dolkomisch. Zeg nou zelf: iemand die koste wat het kost iedere dinsdag vissticks wil eten en daarbij stampvoetend eist dat elke stick in acht precies gelijke partjes moet worden verdeeld, zoiets is in de kern best grappig.”

“Mensen die me na afloop in de foyer of de kantine zien, wachten eerst tien minuten voordat ze me durven aan te spreken.” Voor zijn prestatie is hij uitvoerig, niet alleen door recensenten, geprezen. Ook regisseur Jos Thie, die met Kooij werkte in de tijd dat deze het Ro Theater leidde, sprak in interviews bewondering voor hem uit. “Toen hij naar Londen ging om de Engelstalige theaterversie te zien, dacht hij meteen aan mij. Volgens hem was ik de enige die deze rol kan doen. Alleen: ik was aldoor bezet. Thie heeft het stuk daarom een jaar op de plank laten liggen. Het is natuurlijk heel vleiend als een regisseur meent dat ik de rol in Rain Man moet spelen, maar ik ken tal van collega’s die dat ook op hun geheel eigen manier prachtig hadden gekund”.

Rain Man door De Utrechtse Spelen is op zaterdag 27 oktober te zien in de Koninklijke Schouwburg. Meer informatie: www.ks.nl en www.deutrechtsespelen.nl. Telefonisch reserveren: 0900-3456789.